Podijeljen na nekoliko okupacionih oblasti, Sandžak se nakon izbijanja Drugog svjetskog rata našao u žarištu veoma žestokih vojnih i društvenih zbivanja. Njegovim su većim dijelom ovladali Italijani, dok je Novopazarski kraj pripao Nijemcima, a dio štavičke oblasti Albaniji.
Autor: Redžep Škrijelj
U tim konstelacijama tridesetogodišnji Džemail Koničanin stupa u redove dobrovoljačkih jedinica, tzv. Vulnetara (alb. Vullnetare), poznatije kao muslimanska milicija (ital. “Milizia volontaria antikomunista“ – “Milicija za borbu protiv komunista“). Ovoj jedinici koja je predstavljala vid domobransko-domovinske organizacije pristupalo se sa ciljem organizovanja odbrane svih naseljenih mjesta širom Sandžaka. Od tog momenta aktivno učestvuje u vojnim i civilnim operacijama, u odbrani sandžačkog naroda koji se našao u plamenu borbenih okršaja.
Osim njemačkog Gestapo-a, januara 1943, ustanovljena je i “Zaštitna policija“ (“Schutzpolizei“) koju je u novopazarskom kraju obuhvatala 120 ljudi, ili ukupno oko 350 na širem području od Raške do Duge Poljane. U njoj su oficirsku i komandnu službu imali Biko Drešević i Murat Redžović. U ovu policijsku jedinicu se nije pristupalo iz ljubavi prema “okupatoru“, već zbog mogućnosti da se dođe do kvalitetnog naoružanja. Uloga Džema Koničanina u saradnji sa odredima DS policije (“Sicherungsdienst polizei“) – Službe bezbjednosti je bila veoma zapažena.
Svojim će nesebićnim angažmanom Džemo doprinijeti da novopazarsko-tutinsku i peštersko-sjeničko-kladničku oblast ne zadesi sudbina sjeverozapadnog Sandžaka gdje je između 1941. i 1943. godine od četničke kame stradalo više od 31.000 muslimanskih civila. Već tada se u borbi za goli fizički opstanak u ove krajeve pozicionira veliki broj izbjeglih Bošnjaka iz Polimlja, Bihora, Korita i drugih mjesta. Poučeni ovim neprijatnim iskustvima raseljavanja i stradanja bošnjačkog naroda, ovdašnji se sandžački prvaci udružuju u odbrani ostatka Sandžaka, nad kojim se odavno nadvijao miris dima, baruta i dvosjekle četničke kame.
Najveća odgovornost pada na dobrovoljačke odrede muslimanske milicije kojom vješto upravljaju neprikosnoveni narodni tribuni i vodeći autoriteti: Aćif-efendija Hadžiahmetović i Hasan-aga Zvizdić. Oko sebe okupljaju iskusne i hrabre patriote (Džemail Koničanin, braća Biko i Deko Drešević, Murat Lotinac, Sulejman-hodža Paćariz, Ćamil Prašević, Beko Muratović, Husein Rovčanin, Ćamil Hasanagić, Osman ef. Hrastoder i mnogi drugi) sa željom da se u jednoj nenapadačkoj odbrambenoj poziciji sačuva obraz i dostojanstvo ugroženih Sandžaklija.
Sve se događa munjevito, uslijed nemoći ugroženog stanovništva za samoodbranu i opravdane bojazni najviđenijeg bošnjačkog prvaka, rentijera Aćif-efendije, da raspoređene njemačke trupe u Novom Pazaru ne napuste grad, jer bi čitavo područje ostalo potpuno nezaštićeno. Nastale okolnosti uzrokuju sazivanje tzv. Odbora za odbranu Novog Pazara i podjelu manje količine oružja iz magacina lokalne žandarmerije.
Mladi Džemo Arifov Koničanin razvojem ratnih neprijateljstava pozicionira se u prve odbrambene redove, među prvacima koje odlikuju brzina, energičnost i vojničko znanje. Sa svojim odredima biće stub odbrane cijele oblasti i grada Novog Pazara.
U prvom napadu na Novi Pazar (4. novembra 1941. godine), koji je uslijedio nakon ultimativnog zahtjeva komandanta četničkih jedinica Radomira Cvetića da mu se grad preda, Aćif-efendija organizuje odbranu i u nju uključuje sve raspoložive snage. Osim angažovanja lokalnog stanovništva, zatražena je pomoć Albanaca sa Kosova (3.200 ljudi) i viđenijih Bošnjaka sa rožajsko-pešterske strane (1.800).
U nekoliko okršaja (juli – decembar 1941) stradalo je najmanje 800 Bošnjaka, Srba i Albanaca, a spaljeno je oko 3.000 domova. Tim jedinicama, pored Aćif-efendije Hadžiahmetovića, rukovodili su Šaban Poluža, Biko i Deko Drešević, Mula Jakup Kardović i pešterski prvaci, kojima se pridružuje i mladi poručnik Koničanin, koga je lično unaprijedio tadašnji ministar unutrašnjih poslova Albanije Džafer Deva. Sa svojim borbenim jedinicama, koje su sve do Ibra potiskivale četničke odrede Mašana Đurovića i Vojislava Lakičevića, čini istinski podvig, odnoseći sjajnu pobjedu.
Instruirani dopisom od 20. decembra 1941. godine, majori “generala“ Draže, Đorđe Lašić (komandant četničkih “hordi zla“ za Crnu Goru) i limski kapetan Pavle Đurišić započinju realizaciju ideje o Velikoj Srbiji, za koju je predviđeno čišćenje Sandžaka od muslimanskog i ostalog nesrpskog stanovništva. Glavne tačke pritiska na Sandžak trebalo je provesti iz pravca istočne Bosne, Crne Gore i sa pozicija Ivanjice i Raške. Zauzimanjem Novog Pazara predviđana je likvidacija i protjerivanje Bošnjaka.
Zbog toga su u pripravnost stavljeni četnički odredi Srba iz deževsko-moravičkog sreza. Nad Sandžakom se nadvijala opasnost od četničkih odreda lociranih na Kopaoniku, Rogozni, Ibarskom Kolašinu (Mašan Đurović), Goliji (vasojevićki odredi) i onih iz doline rijeke Ibra (jedinice kapetana Radomira Cvetića) prema Raški i Kraljevu.
Na poziv ondašnjih sjeničkih prvaka, predvođenih Hasan-agom Zvizdićem, Džemo sa svojom jedinicom 22. decembra iste godine učestvuje u odbrani Sjenice i okolnih muslimanskih sela od partizanske (Petra Stambolića i Vladimira Volođe Kneževića) i drugih neprijateljskih vojski. Među Džemovim borcima se pominju Iljaz Brežanin, Husein Hukić, Dervo Burović, Beko i Muharem Muratović.
U vrijeme kada se Elmaz Agović i Faik Bahtijarević priključuju partizanima, izazivaju veoma opasan incident. Kod Kovačkog krša 17. avgusta prave zasjedu i nanose žestoke gubitke Bikovoj “šuc policiji“. Ovaj međubošnjački okršaj kasnije će uzrokovati nenadoknadive posljedice, jer su namjeravali da sljedećeg dana (18. 8.) napadnu Tutin koji je bio pod dominacijom muslimanskih odbrambenih snaga Bika Dreševića. Napad je bio poguban za šestoricu braće Hamzagić i jednog od Agovića.
No, kako ovaj i mnoge međubošnjačke nesporazume nastale uslijed ideoloških razlika objasniti sadašnjim generacijama? Zašto su se ti okršaji dogodili? Da li je bilo načina da se neki od ovih krvavih sukoba izbjegnu? Svakako, bilo je moguće! Mnogi za pogibiju tutinskih Hamzagića okrivljuju partizanski odred Elmaza Agovića. Međutim, krivicu snose svi. Uz malo vojničke mudrosti i bratske solidarnosti, pisac ovih redova ne bi bio u prilici da lamentira nad jednom veoma ružnom i tužnom epizodom krvave bošnjačko-sandžačke prošlosti.
Istražujući prošlost sandžačkih domobrana i cjelokupnog sandžačkog pokreta otpora, moramo učiniti vidnu distinkciju između ondašnje muslimanske elite i njihovih, najmanje triju, suparničkih strana. Uprkos činjenici da se na ovim sandžačkim prostorima, već više od pola vijeka, nameće jedna veoma pristrasna, faktografski netačna i pristrasna historija, lišena valjanih izvora i argumenata, koja je kao nauku čini nepouzdanom i nesposobnom da objasni neka zamršena pitanja iz naše teške prošlosti.
Ipak, suvremenici tih krvavih okršaja (naši očevi i djedovi) u Drugom svjetskom ratu, na osnovu prethodno preživljenih ratnih iskustava, iako prikriveno i sa strahovima od prethodnog komunističkog režima, bili su u stanju da pruže odgovore koji su ponegdje ostali zapisani, tek toliko da se ne zaboravi. Da posluže kao protivteža faktografiji “pobjednika“ – partizana koji su pisali o svojim, zanemarujući tuđe podvige i patriotizam suparničke, u ovom slučaju, strane Sandžačkog pokreta otpora, oličenog u jedinicama muslimanske milicije.
Žestok okršaj sandžačkih vulnetara, odnosno jedinica lokalne muslimanske milicije, domobrana na Jarutu sa partizanskim odredom pod komandom “legendarnog“ Peka Dapčevića (Prvi bataljon VII crnogorske brigade) na planini Jarut na Pešteri, 3. novembra 1944. godine, oslabio je obje strane zbog slabog naoružanja i fizičke iscrpljenosti muslimanskih domobrana.
Tvrdnja da je otpor na Jarutu velika greška muslimanskih dobrovoljaca-domobrana naučno je veoma neozbiljna i proizvoljna. O nikome se ne smije suditi pristrasno, već faktički. Mnogi od pomenutih bošnjačkih rodoljuba domobrana su permanentno imali najmanje tri protivnika: fašističkog okupatora, četnike i partizane. Davili su se u tom košmaru “ko muhe u surutku“, plaćajući skup danak. Uostalom, mnogi od njih položili su svoje živote u odbrani sopstvene ideje. Ne smije im se oduzimati pravo na izbor! Vrijeme je pokazalo da nisu zalutali, jer se sada rehabilituju ratni zločini i zločinci. Bošnjaci nemaju potreban konsenzus, ali ni snage da progovore o svojim velikanima iz Drugog svjetskog rata, o sandžačkoj historiji, o rehabilitaciji i pravu na vlastitu historiju.
Jednu od post festum posebnosti predstavlja novi krstaški pohod na Sandžaklije, oličen u petokrakoj zvijezdi, koji je naišao sredinom kobnih 40-tih godina XX vijeka i zadao mnogo nevolja ovdašnjim Bošnjacima. Toga u udžbenicima zajedničke historije nema ni riječi, kao ni o stradanju i protjerivanju sandžačkih Bošnjaka.
Oni su, bar tokom “slobodarskih“ 1944/1945. godina, bili, poznato je, izloženi teškim stradanjima. Sandžaku se dogodio još jedan “Karađorđe“ – Crni Đorđe, famozni krvopija Đorđe Peruničić i njegovi pomagači. Uz pomoć lokalnih huškača i munafika, na partizanski “stub srama“ izvedena je i likvidirana intelektualna elita i ekonomska avangarda Sandžaka. Na njihova mjesta dovedeni su lokalni i uvezeni čobani koji su krojili po svom aršinu, a otimalo se sve do čega se moglo stići.
Njihova ratna historija prilagođavana je njihovom, a Boga mi i današnjem vremenu, kako bi se stekao utisak o nekakvim muslimanskim zločincima.
Na kraju, prisjećamo se jednog bolnog momenta naše prošlosti. Zove se Hadžet.
Saradnja sa muslimanskim prvacima, odlučnost, nepokolebljivost i neustrašivost Aćif-efendije, uzrokovali su presudu prijekog suda novog komunističkog režima (19. januara 1945), koja je rezultirala likvidacijom najmanje hiljadu Bošnjaka – Sandžaklija, počev od Aćif-efendije Hadžiahmetovića.
“Ratni zločinac… likvidiran 19. I 1945 u Novom Pazaru zajedno sa grupom svojih najintimnijih saradnika…“
Kada je poslije Aćif-efendijine egzekucije njegov područni imam unosio podatke u matičnu knjigu umrlih, u rubriku uzrok smrti, nalazeći se u velikoj nedoumici, napisao je nesvjesno, ali vrlo duhovito: “umro od vlasti???“
Hadžet je postao novo muslimansko gubilište uspostavljeno pod mračnim nebesima Sandžaka. Izloženo oštrini mrazovite hadžetske zime (decembar 1944 – januar 1945), dugo je hadžetskom kosinom bjelilo čamašira sandžačkih šehida paralo oči smrtno uplašenih očevidaca. Sa namaza i tijelom ugrijane postelje, odvođeni su u cik sabaha. Surovo i nemilosrdno, vođeni su iz toplih kućnih i zatvorskih dušeka, dok su njihovi dušmani i mahalski munafici zadovoljno trljali ruke.
Svjedoci ovih “vartolomejskih“ i “kristalnih“ večeri decenijama govore o halapljivom uzurpiranju njihovog cjelokupnog pokretnog i nepokretnog imetka, kojeg su međusobno dijelili. Svaka priča o ovom “sandžačkom Gulagu“ dugo je bila prećutkivana, a iznošenje istine strogo zabranjivano. Zbog straha od revanšizma i prijetnji, dugo je postojao zid šutnje.
Stara mudrost kazuje da “zemlja sama istinu progovara“, sa ili bez svjedoka i porodica nevinih žrtava.
Vrlo selektivno amnestiranje stanovništva od strane novih komunističkih vlasti negativno se odrazilo na sandžačke muslimane, za razliku od nemuslimanske strane, iz koje se dio pripadnika četničkog pokreta izdvaja i prerušava u partizanske borce, koji će zaposjesti OZNU (kasnije UDBU) i sudstvo, te na taj način odmjeravati kazne svojim nezaštićenim sunarodnicima.
Riječ je o herojima koji su štitili sebe od drugih, ali i druge od sebe i muslimansko i hrišćansko stanovništvo. Jedino su se oba sugrađanska naroda malo ili nikako brinula za sudbinu novopazarskih Jevreja. Ostala je zajednička žal za neučinjenim, za upražnjenom jevrejskom mahalom i čaršijom, ekonomijom, a moglo se, bar malo.
Ako prihvatimo ponuđene historijske činjenice, time prihvatamo mogućnost da rekonstrukcijom nanizanih događaja racionalno rasuđujemo o ovom dijelu naše prošlosti, čime se ne može ispraviti nepravda nanijeta sandžačkim Bošnjacima, ali se može upotrijebiti za razumijevanje sadašnjosti.
Davno je prošao vakat zastrašivanja i progona, kada se nije smjelo ni prigovoriti o brojnim bošnjačkim stradalnicima, žrtvama partizansko-četničke i komunističke zavjere protiv muslimana. Njih su, radi kreiranja sopstvene ideološke matrice, predstavljali kao izdajnike i slali na egzekuciju po kratkom postupku, često bez suđenja.
Danas, zbog nedovoljne pristupačnosti ili nedostatka arhivske građe, nakon 82 godine, nismo u prilici da utvrdimo godinu pogibije po dobru čuvenog Džema Koničanina, jednog od branitelja svog naroda, omiljenog među najviđenijim sandžačkim prvacima i muslihuna (Tahir Šemović, Delija Bibić i dr.). Znamo tek toliko da je stradao u okršajima. Kada su moji stari Pešterci, čiji su sinovi sačinjavali “Šuc“ policiju Džema Koničanina, primili haber o njegovoj pogibiji (kraj 1944. godine, na stratištu između Hazana i Petnjice), jedni su drugima nazdravljali glavu. Stari adžo Medo iz Međugora je jednom od njih uzvratio: “Glava je otišla, ost’o je samo rep!“
Izvor: Bošnjačka riječ broj 17-18. 2010.