U emisiji “Građanin“ Radio-televizije Srbije gostovali su srpski historičar dr. Aleksandar R. Miletić i sandžački historičar Esad Rahić, gdje je otvorena važna i dugo zapostavljena tema uloge muslimanskih vojnika u odbrani Beograda tokom Prvog svjetskog rata.
U fokusu razgovora bio je jedan od manje istraženih aspekata ratne istorije: sudbina i doprinos vojnika muslimanske vjeroispovijesti u srpskim jedinicama, posebno tokom dramatičnih borbi za odbranu Beograda 1915. godine.
Prema pojedinim podacima, od oko 10.000 vojnika koji su branili Beograd, približno 1.500 bilo je muslimanske vjere, porijeklom iz Sandžaka, Makedonije, Kosova i Metohije.
U emisiji je naglašeno da je ova tema jedan od zapostavljenih segmenata Prvog svjetskog rata, ali i šireg konteksta Balkanskih ratova 1912–1913. godine, koji su imali snažan uticaj na međunacionalne odnose u tadašnjoj Srbiji.
Istaknuto je da istraživačko zanemarivanje ovakvih tema doprinosi pojednostavljenim i često etnocentričnim interpretacijama istorije, kao i zatvaranju historiografije u uske nacionalne okvire. Takav pristup, prema sagovornicima, ostavlja prostor za mitološka i nenaučna tumačenja, dok se kompleksnost stvarnih događaja gubi iz kolektivnog pamćenja.
Posebna pažnja posvećena je procesu regrutacije muslimanskog stanovništva iz tzv. “Novih krajeva“ nakon 1913. godine. U dramatičnim okolnostima 1914–1915. godine, Kraljevina Srbija se suočila s ozbiljnim gubicima i nedostatkom ljudstva, što je dovelo do potrebe za novim kontingentima regruta.
Vrhovna komanda je, kako je istaknuto, već tokom ljeta 1914. godine bila primorana da popunjava “rashode u operativnim jedinicama“, odnosno da nadoknađuje teške gubitke na frontu.
Međutim, regrutacija na tek pripojenim teritorijama otvarala je niz političkih i društvenih pitanja, uključujući status stanovništva i njihova prava u okviru Kraljevine Srbije.
Naglašeno je da su važne odredbe srpskog Ustava iz 1913. godine bile suspendovane na teritorijama koje su tek priključene Kraljevini Srbiji. Stanovnici tih oblasti time su faktički imali status građana drugog reda, bez punog uživanja ustavnih i političkih prava.
Regrutacija muslimanskog stanovništva prvobitno je bila regulisana Carigradskim mirom između Srbije i Osmanskog carstva 1914. godine, kojim je dogovoreno da se u periodu od tri godine neće vršiti mobilizacija muslimanskog stanovništva sa tih prostora.
Međutim, ulazak Turske u Prvi svjetski rat na strani Centralnih sila mijenja političku situaciju. Time ideja regrutacije ponovo postaje aktuelna, a država više ne insistira na ranijim ugovornim ograničenjima.
Sagovornici su se saglasili da ova tema zahtijeva dodatna naučna istraživanja i kritičko preispitivanje postojećih narativa, kako bi se u potpunosti razumjela uloga svih zajednica u ratnim naporima Srbije tokom Prvog svjetskog rata.
U emisiji je dodatno istaknuto da su u odbrani Beograda učestvovale i jedinice iz Sandžaka, Kosova i drugih regiona, čiji su pripadnici često ostajali izvan dominantnih narativa.
Ova tema se povezuje i sa širim pitanjem istorijskog pamćenja, u kojem se naglašava potreba da se doprinos različitih zajednica adekvatno predstavi u obrazovanju, javnoj istoriji i kulturnoj memoriji.
U završnoj fazi borbi kod Narodnog muzeja i Narodnog pozorišta, položaj koji je držao kaplar Šemso Midović i borci 3. “muhamedanskog bataljona“ ulazi u svoju najdramatičniju fazu. Prema opisu, branitelji su bili svjesni da im se približava kraj, ali uprkos tome nisu razmatrali povlačenje niti predaju.
Sa jedne strane nadirala je austrougarska vojska iz pravca Dorćola, dok je istovremeno njemačka vojska dolazila iz pravca hotela “London“. Time je formirana klasična””škarasta“ ili “sendvič“ situacija u kojoj se mala grupa branilaca našla pod udarom sa dvije strane.
U takvim okolnostima, pucalo se bez prestanka “dokle god ima municije i života“, a predaja se nije razmatrala ni u jednom trenutku. Konačan slom odbrane tog položaja desio se tek kada su svi borci na toj liniji poginuli, nakon čega je austrougarska vojska ušla u prostor između Narodnog muzeja i Narodnog pozorišta.
U ovom dijelu emisje posebno se ističe i svjedočenje potomka Šemse Midovića, koji naglašava ličnu i porodičnu dimenziju sjećanja, kao i potrebu da se pamćenje na ove borce prenosi na nove generacije.
Posebna pažnja u narativu posvećena je liku Sulejmana Balića, koji se dovodi u vezu sa jednim od najpoznatijih simbola srpskog ratnog pamćenja spomenikom Neznanom junaku na Avali. Sulejman Balić, vojnik 4. “muhamedanskog bataljona“ iz sastava 10. kadrovskog puka II poziva, poginuo je 15. oktobra 1915. godine na Avali.
Njegovo rodno mjesto navodi se kao Duga Poljana, gdje je u početku podignuto skromno spomen-obilježje, nakon čega su posmrtni ostaci kasnije premještani u širi memorijalni prostor povezan sa spomenikom Neznanom junaku.
U javnosti i historiografiji pojavljuje se i hipoteza da bi on mogao biti jedan od mogućih kandidata za identitet Neznanog junaka, iako za to, kako se naglašava, ne postoje dovoljno čvrsti forenzički i dokumentarni dokazi. Tokom ekshumacije i analize posmrtnih ostataka, prema navodima, utvrđeno je da se radi o mladoj osobi starosti između 19 i 20 godina.
Šefket Halilović se opisuje kao jedan od najistaknutijih učesnika odbrane Beograda, posebno u okviru riječne mornarice. Bio je komandant ratne lađe “Pobeda“, a njegov prvi susret sa ratnim djelovanjem vezuje se za Kumanovsku bitku, gdje je bio ranjen, nakon čega je prebačen u Beograd na liječenje.
Nakon oporavka, ostao je povezan sa Beogradom i srpskim vojnim strukturama, gdje je prihvaćen kao dio posade i odbrambenih snaga grada. Tokom odbrane Beograda 1915. godine, djelovao je na prostoru Save i okolnih riječnih linija, gdje je bio angažovan u transportu materijala, hrane i borbenih sredstava između ključnih tačaka (Ada Ciganlija, Mala Ada i Ada Zanoga).
Ratni događaji dobili su i ličnu, tragičnu dimenziju. U opisu se navodi da je Halilović imao emotivnu vezu i planove za brak sa djevojkom koja je živjela na Senjaku. Međutim, tokom ratnih dejstava oboje su izgubili živote, on kao vojnik, a njegova verenica usljed granatiranja.
U savremenom kontekstu, istaknuta je i ideja da se u Sjenici tri ulice nazovu po učesnicima odbrane Beograda iz 1915. godine: Šefketu Haliloviću, Šemsi Midoviću i Sulejmanu Baliću.
Ovi pojedinci se u lokalnom pamćenju u Sandžaku smatraju značajnim historijskim figurama, do te mjere da, kako se navodi, i danas postoje porodična i kolektivna sjećanja i identifikacije sa njihovim ulogama u tim događajima.
Među pronađenim predmetima izdvajaju se vojni detalji koji upućuju na opremu karakterističnu za jedinice iz Sandžaka: američke čizme iz kasnog 1914. perioda, ruska puška kalibra 7.69, kao i odgovarajuća municija i kompletna uniforma.
Komisija koju je vodio dr. Andonović (Dr. Andonović) zaključila je da se najvjerovatnije radi o pripadniku jedinica iz Sandžaka. Ovu analizu dodatno podržava i oružarska ekspertiza istoričara Branko Bogdanović, koji navodi da karakteristike pronađene opreme ukazuju na vojnika iz sastava Ibarske divizijske oblasti, odnosno 10. kadrovskog bataljona sa sjedištem u Novom Pazaru.
Duga Poljana se u ovom kontekstu ističe kao rodno mjesto Sulejmana Balića, čije ime je u lokalnom pamćenju sačuvano kroz porodične i usmene predaje. U narativu se naglašava da je njegov identitet kroz vrijeme djelimično prešao iz precizne historijske figure u sferu kolektivne legende, ali da i dalje ostaje snažno prisutan u sjećanju lokalne zajednice.
Istovremeno se ukazuje na potrebu da se ove jedinice i njihovi pripadnici jasnije pozicioniraju u obrazovnom i kulturnom sistemu, jer su često predstavljeni kao anonimne grupe, iako se radi o jasno strukturiranim vojnim formacijama sa poznatim regrutnim porijeklom.
Emisija “Građanin“ otvorila je prostor za dijalog o jednoj kompleksnoj i višeslojnoj temi, ukazujući na značaj uključivanja svih historijskih aktera u interpretaciju događaja iz 1915. godine.
U tom kontekstu, učešće muslimanskih vojnika u odbrani Beograda predstavlja važan segment zajedničke istorije, koji zaslužuje detaljnije naučno istraživanje i ravnopravno mjesto u kolektivnom pamćenju.