Na današnji dan 1943. godine okončana je opsežna vojna operacija četničkih snaga na prostoru južnog dijela Sandžaka i istočne Bosne, tokom koje je ubijeno više hiljada muslimanskih civila – uglavnom žena, djece i staraca. Ova akcija predstavljala je realizaciju ranije definisane političke i ideološke platforme četničkog pokreta, oblikovane na Konferenciji u Šahovićima krajem 1942. godine.
Pripremio : Nedžad Smailagić
Iako postoje različite procjene ukupnog broja žrtava, historičari su saglasni da se radilo o jednom od najvećih zločina koje su četničke formacije počinile tokom Drugog svjetskog rata.
Pokolj je izvršen na teritoriji Bijelog Bolja, Pljevalja, Priboja, Čajniča i Foče (današnje Crna Gora, Srbija i BiH). Ovom operacijom etničkog čišćenja je rukovodio Vrhovni zapovjednik JVuO Dragoljub Mihailović, čiji se štab tada nalazio u blizini zone dejstava, preko svojih komandanata Pavla Đurišića, Vojislava Lukačevića i Petra Baćovića.
Tokom januara i februara 1943. godine, jedinice pod komandom Pavla Đurišića sprovele su brutalnu kampanju etničkog čišćenja u Sandžaku, istočnoj Bosni i sjevernoj Crnoj Gori. Sama brojka ubijenih je stravična – preko 9.000 ubijenih civila, među kojima su većina bile žene, djeca i starci.
Poseban teror Đurišićeve snage su sprovodile u Kolašinu, gdje je formiran zloglasni zatvor. U februaru 1943. godine, najmanje 74 zatvorenika su streljana u obližnjoj Brezi, dok je u aprilu iste godine čak 313 zarobljenika predato italijanskim okupatorima – 27 njih je kasnije pogubljeno. Zatvor je postao simbol straha, tortura i smrtnog progona neistomišljenika.
Jedan od ključnih komandanata četničkog pokreta u Crnoj Gori, Pavle Đurišić, 13. februara 1943. godine uputio je izvještaj svom pretpostavljenom, Draža Mihailović, u kojem je naveo da je “akcija protiv muslimana izvršena“. Time je potvrđena realizacija plana o obračunu s muslimanskim stanovništvom, koje je u ideološkim dokumentima četničkog pokreta označavano kao “unutrašnji neprijatelj“.
Zločin u najavi: Ideološka osnova
Politička i ideološka platforma četničkog pokreta definisana je još 1941. godine, kroz program stvaranja etnički homogene srpske države. U tim dokumentima naglašavana je potreba “omeđavanja srpske zemlje“ i uklanjanja nesrpskog stanovništva s teritorija koje su smatrane dijelom buduće velike Srbije.
U decembru 1941. godine Mihailović je svojim komandantima u Crnoj Gori, među kojima su bili Đurišić i Đorđe Lašić, poslao instrukcije u kojima se govori o “čišćenju narodne teritorije od svih narodnih manjina“, uključujući i “čišćenje Sandžaka od muslimanskog življa“. Ove formulacije kasnije su dobile svoju brutalnu primjenu na terenu.
Konferencija u Šahovićima – politička platforma zločina
Od 30. novembra do 2. decembra 1942. godine u Šahovićima je održana konferencija četničkih predstavnika iz Crne Gore, Boke i Sandžaka. Među učesnicima su bili Pavle Đurišić, Đorđe Lašić i Zaharije Ostojić, kao izaslanik Draže Mihailovića.
Na konferenciji je usvojeno 16 zaključaka koji su predstavljali politički program četničkog pokreta u Crnoj Gori. Nova država zamišljena je kao nasljedna monarhija pod dinastijom Karađorđević, bez mjesta za nacionalne manjine. U dokumentima se eksplicitno navodi da “nacionalnih manjina ne može biti“, a planirano je stvaranje etnički čiste teritorije.
Ovi zaključci poslužili su kao ideološki okvir za operacije koje su uslijedile početkom 1943. godine.
Operacija “čišćenja terena”
Akcija je započela 6. januara 1943. godine u bjelopoljskom kraju, a potom se proširila na područja Pljevalja, Čajniča i Foče. Prema svjedočenjima i izvještajima iz tog perioda, oko 3.000, a potom gotovo 6.000 četnika učestvovalo je u napadima na muslimanska sela.
Prema Đurišićevom izvještaju, sva muslimanska sela u pomenutim srezovima bila su spaljena, imovina uništena ili opljačkana, a stanovništvo ubijeno ili protjerano. U izvještaju Mihailoviću navodi se da je ubijeno više hiljada ljudi, uključujući veliki broj žena i djece.
Kasniji podaci Zemaljske komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača u Crnoj Gori navode da je samo u okolini Pljevalja ubijeno 1.352 osoba, među kojima 1.107 žena i djece. Uništeno je 127 sela i zaseoka, spaljeno više od 1.500 kuća i nekoliko hiljada pomoćnih objekata.
Osnivanje Handžar divizije
U kontekstu masovnih zločina nad muslimanskim stanovništvom istočne Bosne i Sandžaka početkom 1943. godine, njemačke okupacione vlasti pokrenule su inicijativu za formiranje posebne vojne jedinice sastavljene od lokalnih muslimana.
Dana 9. marta 1943. godine formirana je 13. SS oružana brdska divizija Handžar, poznata kao Handžar divizija. Njemačke vlasti su njeno osnivanje pravdale potrebom “zaštite domova i obitelji“, oslanjajući se na raspoloženje dijela muslimanskog stanovništva koje je, suočeno s četničkim napadima i masovnim ubistvima, od okupacionih struktura tražilo oružje i organizovanu zaštitu.
Prema njemačkim izvještajima iz tog perioda, četničke operacije protiv muslimana u dolini Drine ocjenjivane su kao sistematska kampanja nasilja, a postojala je i bojazan da bi nastavak takvih progona mogao dovesti do gubitka povjerenja muslimanskog stanovništva u njemačku vojnu upravu, ali i izazvati komplikacije u odnosima sa Turskom.
Iako je formirana u okolnostima straha i potrebe za samozaštitom, Handžar divizija bila je kvislinška jedinica u sastavu Waffen-SS-a i djelovala je pod njemačkom komandom. Tokom rata, ova formacija postala je poznata po zločinima počinjenim nad srpskim civilnim stanovništvom, čime je dodatno produbila međuetničke sukobe i tragedije na prostoru Bosne i Hercegovine.
Osnivanje Handžar divizije tako predstavlja kompleksan historijski fenomen – nastao u ambijentu masovnog nasilja i straha, ali istovremeno obilježen saradnjom s nacističkim okupacionim aparatom i teškim ratnim zločinima koji su uslijedili.
Zločini počinjeni početkom 1943. godine ostavili su duboke demografske, socijalne i psihološke posljedice na bošnjačko stanovništvo Sandžaka i sjevera Crne Gore. Oni predstavljaju tragičan podsjetnik na razornu snagu ideologija koje zagovaraju etničku isključivost i nasilno prekrajanje prostora.
Sjećanje na ove događaje dio je kolektivnog pamćenja bošnjačkog naroda u Sandžaku i šire, ali i opomena da se historijske činjenice moraju sagledavati odgovorno, utemeljeno i bez relativizacije zločina.
Izvor: Sandzacke.rs