Krajem XIX stoljeća Novi Pazar bio je jedan od najvećih i najznačajnijih gradova Novopazarskog sandžaka, prostora koji je zbog svog geografskog položaja imao izuzetan politički, vojni i trgovački značaj na Balkanu.
Piše: Nedžad Smailagić
Prema austrougarskim vojnim izvorima iz 1889. godine, Novi Pazar je imao oko 18.000 stanovnika, ne računajući okolna sela. U vremenu kada je više od 90 posto stanovništva živjelo u ruralnim sredinama, ovaj broj svrstavao je Novi Pazar među veće urbane centre u širem regionu.
Novopazarski sandžak činio je jugoistočni dio osmanske provincije Bosne i predstavljao jednu od najznačajnijih oblasti na prostoru između Bosne, Kosova i ostatka Balkana.
Položaj Novopazarskog sandžaka davao mu je poseban strateški značaj. Smješten između važnih trgovačkih i vojnih pravaca, predstavljao je prostor preko kojeg su se povezivali različiti dijelovi Osmanskog carstva, ali i područje za koje su bile zainteresovane velike evropske sile krajem XIX stoljeća.
Prema tadašnjim austrougarskim proračunima, površina Novopazarskog sandžaka iznosila je 2.171 geografsku kvadratnu milju, odnosno 1.230.306 km².
Prema austrougarskim demografskim podacima iz 1889. godine, Novopazarski sandžak je imao ukupno 248.089 stanovnika. Stanovništvo je bilo raspoređeno u pet glavnih oblasti:
- Novi Pazar: 68.161 stanovnik
- Sjenica: 40.770 stanovnika
- Tutin: 53.297 stanovnika
- Mitrovica: 54.109 stanovnika
- Ibar: 31.752 stanovnika
Najveći dio stanovništva činili su muslimani, odnosno Bošnjaci, koji su prema tadašnjim podacima činili apsolutnu većinu stanovništva.
Vjerska struktura stanovništva bila je sljedeća:
- Muslimani (Bošnjaci): 242.766
- Pravoslavni: 2.302
- Katolici: 2.253
- Jevreji: 768
Ovi podaci pokazuju da je Novopazarski sandžak krajem XIX stoljeća imao izrazito muslimansku, odnosno bošnjačku većinu, dok su druge vjerske zajednice bile zastupljene u znatno manjem broju.
Grad je u tom periodu bio središte administracije, trgovine i zanatstva. Njegov položaj na raskrsnici puteva između Bosne, Kosova, Skoplja, Soluna i Carigrada davao mu je posebnu važnost. Kroz Novi Pazar prolazili su trgovački pravci kojima se prenosila roba, ali i ideje, kulturni utjecaji i političke vijesti iz različitih krajeva Osmanskog carstva i Evrope.
Većinu gradskog stanovništva činili su Bošnjaci, dok je u Novom Pazaru živjela i manja, ali privredno značajna zajednica jevrejskih trgovaca i zanatlija. Jevrejski trgovci imali su važnu ulogu u razvoju gradske ekonomije, posebno u oblasti trgovine i zanatstva, čineći dio raznolike gradske zajednice koja je obilježila historiju Novog Pazara.
Posebno mjesto u životu grada zauzimala je čaršija, koja je predstavljala privredno srce Novog Pazara. U brojnim dućanima radili su zanatlije različitih struka, od kujundžija i terzija do obućara, kovača i drugih majstora. Zanatstvo je bilo jedna od glavnih privrednih grana, a proizvodi novopazarskih majstora bili su poznati i izvan granica samog sandžaka.
Razvijena trgovina i položaj na važnim putevima činili su Novi Pazar mjestom susreta različitih kultura i naroda. Grad je bio povezan sa većim trgovačkim centrima, a njegovi trgovci održavali su veze sa okolnim oblastima, Bosnom, Kosovom, Makedonijom i drugim krajevima.
Posebna pažnja posvećivala se i obrazovanju. U gradu su djelovale dvije osnovne škole na bosanskom jeziku, kao i zanatska srednja škola koja je obrazovala buduće majstore i trgovce. Postojanje obrazovnih ustanova pokazuje da je Novi Pazar krajem XIX stoljeća imao razvijenu urbanu strukturu i potrebe stanovništva koje je težilo savremenijem načinu života.
Veliku promjenu u demografskoj slici grada donijeli su ratovi 1877–1878. godine i događaji nakon Berlinskog kongresa. Nakon promjene političkih granica i povlačenja Osmanskog carstva iz pojedinih krajeva Balkana, u Novi Pazar i okolinu doselio se veliki broj muslimanskog stanovništva, odnosno muhadžira iz Nikšića, Kolašina, Podgorice, Hercegovine i drugih područja.
Za njihovo naseljavanje formirano je novo gradsko područje Hadžet. U tom naselju izgrađena je džamija koja je i danas poznata kao Nikšićka džamija, kao trajni podsjetnik na porijeklo velikog broja porodica koje su nakon gubitka svojih domova pronašle utočište u Novom Pazaru.
Zbog svog položaja između Srbije, Crne Gore, Bosne i Kosova, Novopazarski sandžak krajem XIX stoljeća bio je predmet posebne pažnje velikih evropskih sila. Nakon odluka Berlinskog kongresa 1878. godine, kada je Austro-Ugarska dobila pravo okupacije Bosne i Hercegovine, Sandžak je dobio dodatni strateški značaj jer je predstavljao važan koridor prema jugu Balkana.
U tom periodu u Novom Pazaru djelovali su strani konzuli, vojni izaslanici i diplomatski predstavnici koji su pratili političke, vojne i privredne prilike. Njihova prisutnost svjedočila je o značaju koji je ovaj grad imao u međunarodnim odnosima krajem XIX stoljeća.
Novi Pazar tog vremena bio je grad snažne čaršijske tradicije, razvijenih zanata, trgovine i kulturnih veza. Iako je živio u vremenu velikih političkih promjena, ostao je jedno od važnih urbanih središta Balkana i mjesto na kojem su se susretali različiti historijski utjecaji.
Izvor: Sandzacke.rs