Saveznički vazdušni udari nad Sjenicom 1944. godine dio su šireg niza bombardovanja koje su anglo-američke snage izvodile nad okupiranom Jugoslavijom u završnoj fazi Drugog svjetskog rata.
Cilj tih operacija bio je uništavanje njemačkih vojnih položaja, komunikacijskih pravaca i linija povlačenja duž čitavog Balkana. U tom kontekstu, Sjenica je dijelila sudbinu niza gradova Sandžaka koji su se našli na udaru savezničkog vazduhoplovstva.
Prema dostupnim podacima i lokalnim hronikama, najintenzivniji napadi na Sjenicu odvijali su se početkom maja 1944. godine, kada je saveznička avijacija, na zahtjev Vrhovnog štaba NOVJ, gađala njemačke položaje i komunikacijske pravce u ovom dijelu Sandžaka.
U lokalnoj memoriji i dijelu poslijeratnih zapisa navodi se da je 24. jula 1944. godine izveden prvi veći saveznički vazdušni napad na grad. Historiografski izvori, međutim, nisu u potpunosti usaglašeni oko tačne hronologije i intenziteta pojedinih udara: podaci iz savezničkih ratnih izvještaja mjestimično se razlikuju od kasnijih lokalnih svjedočenja.
Ta odstupanja u datumima i opisima posljedica karakteristična su za širi prostor Sandžaka, gdje su ratni događaji često rekonstruisani naknadno, na osnovu fragmentarnih i nepotpunih izvora.
“Smrtonosni tovar nad čaršijom”
Jedno od najupečatljivijih svjedočenja o napadu od 24. jula 1944. ostavio je dipl. ing. Mesud Pučić u tekstu objavljenom u časopisu Bošnjačka riječ.
Prema Pučićevom opisu, nešto prije podneva nad Sjenicom se pojavila grupa bombardera koji su letjeli na visini između 4.000 i 5.000 metara. Ubrzo je uslijedio snažan napad.
“Tog je kobnog dana 24. jula 1944. godine, nešto prije podneva, više bombardera nadlijetalo Sjenicu. Niko nije ni slutio šta će se desiti u narednim satima. Najednom se nad sjeničkom čaršijom sručio smrtonosni tovar”, navodi Pučić, opisujući trenutak kada su bombe počele padati na centar grada. Eksplozije su izazvale snažne potrese, lomile stakla i rušile objekte, dok su dijelovi kuća i dućana bili razneseni širom naselja. Čaršija je, prema istom svjedočenju, pretrpjela gotovo potpuno razaranje.
Vojni ciljevi i civilne žrtve
Saveznička avijacija djelovala je u okviru šire strategije prekidanja njemačkih komunikacija i onemogućavanja povlačenja jedinica Vermahta s južnih frontova Balkana. Gađani su vojni objekti, saobraćajni čvorovi i položaji okupacionih snaga.
Međutim, ograničena preciznost bombardovanja s velikih visina i upotreba tzv. tepih bombardovanja dovele su do toga da su pored vojnih ciljeva pogođeni i civilni dijelovi naselja, što je izazvalo velike materijalne štete i stradanja stanovništva. Ova pojava nije bila karakteristična samo za Sjenicu: isti obrazac zabilježen je u gotovo svim gradovima Sandžaka koji su se u tom periodu našli na putanji savezničkih udara.
Prema podacima iz Matične knjige umrlih (Sidžilli vefijat) za 1944. godinu, kao i prema evidencijama koje se čuvaju u okviru Srpske pravoslavne crkve, u ovom prvom većem bombardovanju Sjenice stradalo je oko 80 mještana, dok se u pojedinim izvorima navodi i da je bilo više desetina poginulih njemačkih vojnika koji su se tada nalazili u gradu.
Oslobođenje i kraj rata
U jesen 1944. godine, nakon povlačenja njemačkih snaga i slabljenja fronta, Sjenicu su preuzele jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, čime je okončan jedan od najtežih i najdramatičnijih perioda u njenoj ratnoj historiji.
Događaji od ljeta 1944. godine ostali su duboko urezani u kolektivno sjećanje Sjenice. Različiti izvori daju djelimično različite opise, ali se slažu u jednom: bila je to jedna od najtežih provjera kroz koje je grad prošao tokom Drugog svjetskog rata.