Na početku Ejup-begovog sokaka, koji je počinjao na mjestu današnjeg Kulturnog centra, a što je bio početak današnje ulice 8. marta, neposredno iza Ejup-begove džamije koju su komunisti srušili 1959. godine, postojala je nekada stara kuća čuvene i bogate begovske porodice Čavić.
Piše: Esad Rahić
Braća Čavić, Šahsuvar-beg (1878–1935) i Šemsi-beg Čavić (1892-1973), vidjevši prelijepu stambenu zgradu u lučkom gradu Solunu (ili Seljaniku kako je naš narod zvao ovaj grad koji je tada još bio u Osmanskom carstvu), oduševljeni njenim izgledom, odlučili su da i sebi u Novom Pazaru izgrade istu takvu trospratnicu za stanovanje, odnosno zgradu bliznakinju.
Naravno, za početak srušili su svoju staru kuću i na njenom mjestu počeli gradnju nove kuće. Da bi uspjeli u toj namjeri, angažirali su arhitektu i majstore iz Soluna kojima su pomagali majstori i radnici iz Novog Pazara (Yeni Bazara). Finansiranje izgradnje ove monumentalne trospratnice obavljeno je u čistom zlatu i, prema predanju, za njenu izgradnju braća Čavić potrošila su ćup zlata.
Stambena zgrada građena je u samom centru Novog Pazara i, pošto je danas početak Ejup-begovog sokaka zauzeo Kulturni centar, a ispred nje nema ni Ejup-begove džamije, ona se danas nalazi neposredno iza ulice Stevana Nemanje.
Kuća braće Čavić prva je novopazarska kuća zidana ciglom, a ne ćerpičem, i pokrivena crijepom, a ne ćeramidom. Ona nije bila ni po čemu nalik na dotadašnje begovske kuće zidane u orijentalnom stilu i od sasvim drugih materijala. Tako je 1911. godine izgrađena trospratnica s monumentalnim ulazom, koji su krasili dekorirani stubovi, s raskošnim i velikim terasama i prozorima.
Kuća je blistala raskošnošću i sjajem i spolja i iznutra. Opremana je solunskim tepisima, komadima namještaja, ogledalima, zidnim satovima i skupocjenim posuđem, kristalnim lusterom iz Trsta, ali i poznatim sjeničkim ćilimima. Iz Stambola stigli su sahani, đugumi i porcelanski tanjiri.
Objekt je dobio kvadratnu osnovu s centralnim hodnikom i drvenim stepeništem. Fasade su završene u neoklasicističkom stilu (austrougarskom stilu) i ukrašene stubovima, kordonskim i krovnim vijencima, balustradama (stubići u obliku cvijeta divljeg nara na ogradi terasa ili unutrašnjih stepeništa na koju se naslanja ravna greda od drveta ili drugog materijala) i timpanonima (trouglasta polja s kojima se završava treći sprat u dijelu prema krovnoj konstrukciji ukrašen reljefima), kao i profiliranim prozorskim otvorima. Stolarija je autentična, lijepo profilirana i uglavnom očuvana u enterijeru (unutrašnjosti).
Čaršija se ibretila (čudila) begovskom luksuzu, o kojem su drugi mogli samo da sanjaju. Kad je kuća napravljena, čitav Pazar bio je na hajran. Iako je izgrađena za stanovanje, ova stambena trospratnica nikada nije poslužila za tu svrhu. Zbog toga i čudi predanje koje više od jednog stoljeća živi u Novom Pazaru o “ukletoj bliznakinji”, odnosno o prokletstvu koje prati kuću Čavića.
Navodno su braća Čavići izgradili visoku trospratnicu da bi mogli s njenih terasa i prozora najviše kuće u tadašnjem Novom Pazaru gledati preko visokih avlijskih ograda lijepe novopazarske hanume, koje su zbog toga, ko predanju, na ovu kuću bacile kletvu.
Mislim da su za proklinjanje i kletve mnogo više razloga imali ljubomorni muževi, ali predanje kaže da su hanume bile te koje su klele i zbog toga, tobože, kuća nikada nije poslužila za stanovanje. Na to je utjecao splet historijskih događaja.
Moguće da je patrijahalno nastrojeni narod možda sumnjao u takve namjere braće Čavić, iako su oni samo željeli da izgrade ovaj biser arhitekture. O tome svjedoči i kazivanje Šemsi-begove unuke Behije, koja je rekla da bi njen djed govorio: “E, kletva me stiže. Mene su kleli i govorili ‘Šemsi-beg pravi kuću od tri sprata da nam gleda žene po avliji, dabogda mu zvono zazvonilo. I, evo, zazvonilo je – kletva me je stigla!’”
Već nakon Prvog balkanskog rata u kući Čavića bio je smješten štab Ibarske divizijske oblasti. Po ulasku austrougarske vojske u Novi Pazar 20. novembra 1915. godine, ona u kuću Čavića smješta štab Krajskomande (Okužne komande), koji tu ostaje do pred sami kraj rata. Kada se srpska vojska vratila u Novi Pazar, u njoj smješta Oblasni štab srpske vojske. Od jula 1920. godine Čavići su dali svoju kuću pod zakup za potrebe novopazarske gimnazije.
Imali su često velike probleme s državom oko isplate zakupnine, pa su ponekada morali zaprijetiti i s otkazivanjem gostoprimstva ovoj obrazovnoj ustanovi, ne bi li nekako naplatili ne toliko visok iznos kirije.
Poslije Drugog svjetskog rata kuća Čavića je nacionalizirana i u njoj je smještena osnovna škola. Dok su u Čavićkoj kući radile škole, na vrhu je bilo postavljeno školsko zvono. Zbog toga ju je čaršija prozvala “Čavićkom zvonarom”. Od šezdesetih godina prošlog vijeka ona je postala sjedište Trgovinskog preduzeća “Sloboda“, koje je kasnije nazvano “Uniprom”.
Nakon što je ovo preduzeće propalo, kao i mnoga druga društvena preduzeća, i nakon donošenja zakona o restituciji imovine, nasljednici braće Čavić pokrenuli su sudski postupak za povrat imovine zakonitim nasljednicima. Sud je 2005. godine odlučio da se imovina podijeli Šahsuvar-begovim i Šemsi-begovim potomcima na dvije jednake polovine. Pola su dobili Čavići, a pola Imamovići. Međutim, pojavilo se na desetine nasljednika na koje je kuća uknjižena u katastar. Samim tim je i određena sudbina ovog velelijepog arhitektonskog spomenika, koji je već preko jednog stoljeća simbol grada.
S obzirom na to koliko ima nasljednika, ona neće moći biti upotrijebljena za stanovanje. Osim toga, ovo je zdanje već godinama u jadnom i vrlo zapuštenom stanju. Nekadašnja ljepotica sva je fasadno naborana s oguljotinama “od glave do pete”. Nije do starosti, nego do nebrige i nemara. Ona sve više pokazuje znakove propadanja.
No, to nije samo priča o zgradi. To je priča o historiji, kulturi i nasljeđu koja traje i kojoj niko ne posvećuje pažnju.