Berane je od svog osnivanja imalo obilježja orijentalne arhitekture: sokake, hanove, mekteb, bošnjačke kuće i kule. Simbol novonastale čaršije postala je Čaršijska džamija, sagrađena 1883. godine u samom centru grada. Bila je to prva džamija u Beranama i jedno od najreprezentativnijih arhitektonskih zdanja tadašnjeg Sandžaka.
Piše: Nedžad Smailagić
Berane, grad na obalama Lima, nosi u sebi slojeve historije koji svjedoče o bogatom kulturnom nasleđu. Potčinjen osmanskoj upravi 1455. godine, zajedno sa Bijelim Poljem, Bihorom i Župom Budimlja, ovaj grad je kroz stoljeća razvijao svoju prepoznatljivu fiziognomiju u kojoj su važno mjesto zauzimale islamske vjerske građevine.
Intenzivno naseljavanje Berana započelo je nakon požara bjelopoljske čaršije 1867. godine, kada su se brojni trgovci i zanatlije preselili u ovaj grad. Demografski podaci pokazuju dinamičan rast: od oko 110 kuća sa 400 stanovnika u početku, broj je do 1909. godine porastao na 500 kuća sa 4.000 stanovnika. Berane je tako postalo značajan trgovačko-zanatski centar, opremljen hanovima, dućanima, javnim česmama i stočnim trgom. U ovom kontekstu urbanog razvoja, vjerska arhitektura zauzela je centralno mjesto u društvenom i prostornom oblikovanju grada.
Prva džamija u Beranama sagrađena je 1883. godine u centru čaršije, što svjedoči o njezinoj ključnoj ulozi u društvenom životu zajednice. Arhitektonski, građevina je bila impresivna za svoje vrijeme – dimenzije 15×13 metara, prizemlje i dva sprata, sa visokom drvenom munarom koja se uzdizala iznad četvorosvodnog krova pokrivenog šindrom.
Posebnu pažnju zaslužuje činjenica da je džamija imala prostran i uređen harem, što govori o visokom stepenu organizacije vjerskog života. Kompleks je bio dopunjen vakufskom kućom i dva dućana, što pokazuje kako su se vjerske institucije integrisale u ekonomski život grada, stvarajući održiv model funkcionisanja.
Rast bošnjačke populacije u Beranama rezultirao je izgradnjom druge džamije u mahali Hareme 1903. godine. Ova građevina, sa prizemljem, spratom i mahfilom, dopunila je vjersku infrastrukturu grada. Kompleks je uključivao i prostoriju za tabute, nekoliko mezara i kamen-mejtaš, što svjedoči o potpunoj vjerskoj infrastrukturi potrebnoj zajednici.
Dolazak nove političke vlasti nakon Drugog svjetskog rata označio je prekretnicu u tretmanu islamskog kulturnog nasleđa Berana. Haremska džamija srušena je 1947. godine, kada je istovremeno oduzeto i vakufsko zemljište. Dvije godine kasnije, 1949. godine, uništena je i Čaršijska džamija.
Službeno objašnjenje za rušenje Čaršijske džamije bili su “urbanistički razlozi”, što predstavlja karakterističan primjer ideološki motivisanih odluka skrivanih iza tehničkih argumenata. Kamen od džamije iskorišten je za izgradnju stambenih objekata, dok su mezaristani i stari nišani iz osmanskog perioda uništeni.
Prema svjedočenjima istraživača, snažna detonacija kojom je minirana džamija 1949. godine potresla je grad, simbolično označivši nestanak jednog od najvažnijih spomenika bošnjačke i islamske baštine u ovom kraju.
Uništavanje beranskih džamija predstavlja tipičan primjer sistemskog brisanja kulturnog nasleđa koji se dogodio u mnogim gradovima bivše Jugoslavije nakon Drugog svjetskog rata. Ove građevine nisu bile samo vjerski objekti – one su predstavljale arhitektonske spomenike, društvene centre i čvorišta kulturnog života bošnjačke zajednice.
Džamije su, kroz svoje vakufske institucije, igrale važnu ulogu u ekonomskom životu grada, dok su njihovi kompleksi predstavljali integrisane centre društvenog života. Njihovo uništavanje predstavlja prekid kontinuiteta kulturnog razvoja i gubitak autentičnih vrijednosti lokalnog identiteta.
Sudbina beranskih džamija ostaje trajni podsjetnik na političke odluke koje su oblikovale kulturni pejzaž grada u drugoj polovini 20. vijeka. Njihov nestanak predstavlja ne samo gubitak arhitektonskog nasleđa, već i simbolično brisanje tragova stoljetne prisutnosti bošnjačke zajednice u ovom gradu.
Izvor: Sandzacke.rs