Kada se govori o doprinosu Bošnjaka Sandžaka u ključnim historijskim momentima 20. stoljeća, dvije epohe nameću se kao nepobitan dokaz njihove žrtve i vojničke uloge: Drugi svjetski rat i odbrambeno-oslobodilački rat od 1992. do 1995. godine. U oba slučaja Sarajevo je bilo tačka oko koje se odlučivala sudbina cijelog naroda, a u oba historijska trenutka Sandžaklije su bile prisutne.
U Drugom svjetskom ratu Sandžačka udarna brigada, poznatija kao Treća proleterska sandžačka brigada, zajedno sa 16. muslimanskom brigadom, učestvovala je u borbama za oslobođenje Sarajeva od nacističke okupacije. Riječ je o historijskoj činjenici koja se rijetko spominje u dominantnim narativima o ratu na ovim prostorima, iako je vojni doprinos sandžačkih boraca bio značajan i dokumentovan. Učešće Bošnjaka iz Sandžaka u redovima Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije svjedoči o tome da su svjesno birali stranu antifašizma u vremenu kada su mnogi sarađivali s okupatorom.
U najtežim godinama opsade Sarajeva, kada je grad bio okružen i svakodnevno granatiran, među njegovim braniocima nalazili su se i borci iz Sandžaka. Prva sandžačka brigada Armije Republike Bosne i Hercegovine bila je jedna od jedinica koje su učestvovale u odbrani grada. Prema dostupnim podacima, 675 mladića i djevojaka iz Sandžaka dalo je živote braneći Sarajevo. Svaki od njih imao je ime i prezime, porodicu i zavičaj. Njihova žrtva nije apstraktna statistika, nego konkretni ljudski životi položeni za odbranu bosanske prijestolnice.
Prva sandžačka brigada, formirana u Sarajevu i prepoznatljiva vojna formacija u sastavu Armije RBiH, imala je važnu ulogu u odbrani grada. Na njenom čelu nalazio se komandant Medo Haznadar. Pored nje, borci i dobrovoljci iz Sandžaka činili su značajan dio i drugih elitnih jedinica, poput brigade “Zukini borci“, kojom je komandovao Zulfikar Ališpaga Zuka iz Novog Pazara.
Pored odbrane Sarajeva i sarajevskih ratišta, poput Igmana i Vogošće, borci porijeklom iz Sandžaka istakli su se i na drugim ključnim ratištima širom Bosne i Hercegovine, uključujući i istočnu Bosnu, posebno Goražde.
Doprinos Sandžaklija odbrani Sarajeva rijetko se spominje u javnom diskursu, kako u Srbiji tako i dijelom u Bosni i Hercegovini. U Srbiji je to razumljivo iz političkih razloga, jer bi priznavanje ove historijske uloge otvorilo pitanje statusa Sandžaka, položaja Bošnjaka i njihovog prava na vlastiti historijski narativ. U regionu u kojem se pojedinim četničkim komandantima podižu spomenici, dok antifašistički borci muslimanskog porijekla ostaju nevidljivi, jasno je da se historija i dalje selektivno čita i piše.
Porodice poginulih boraca iz Sandžaka u velikoj mjeri nikada nisu dobile adekvatno institucionalno priznanje za žrtvu svojih najmilijih. Dok su veterani i šehidi iz pojedinih dijelova Bosne i Hercegovine dobili odgovarajući status i društveno uvažavanje, sandžački borci koji su se borili i ginuli za isti grad i istu državu često su ostali izvan zvanične memorijalne kulture. Njihova djeca odrastaju bez spomen-obilježja, bez državnih ceremonija i bez udžbeničkih redova posvećenih očevima i majkama koji su pali daleko od rodnog kraja.
U vremenu kada se historija sve češće koristi kao političko oruđe, njegovanje istinskog sjećanja na sandžačke borce postaje čin otpora protiv zaborava i manipulacije. Svaki put kada se u javnosti pomenu imena poginulih, kada se objavi fotografija iz ratnih godina ili kada mlađe generacije saznaju za ulogu svojih prethodnika, historijska istina dobija novu snagu. Sandžaklije nisu bile samo pasivni posmatrači ratova koji su oblikovali ovaj region, nego aktivni sudionici u odbrani vrijednosti za koje su se mnogi opredijelili vlastitim životom.
Bez obzira na političke pritiske i institucionalno prešućivanje, historijske činjenice ostaju nepromijenjene. Sandžački Bošnjaci su u dva ključna historijska trenutka stali u odbranu Sarajeva, a mnogi su tu odluku platili životima. To nije politička konstrukcija niti nacionalistička mitologija, nego dokumentovana historija koja zaslužuje svoje mjesto u udžbenicima, na spomen-obilježjima i u javnom sjećanju.
Izvor: Sandzacke.rs