Početak političkog djelovanja Sulejman Ugljanina početkom devedesetih ne može se razumjeti bez šireg konteksta raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, rasta nacionalizama i institucionalne nesigurnosti koja je zahvatila i Sandžak. U tom historijskom vakuumu, između straha i političkog buđenja, nastaje i oblikuje se politički profil čovjeka koji će decenijama kasnije ostati jedna od najkontroverznijih figura bošnjačke politike u Srbiji.
Piše: Nedžad Smailagić
Osnivanjem Stranke demokratske akcije Sandžaka 1990. godine, Ugljanin se pozicionira kao lider političkog organizovanja Bošnjaka u Sandžaku. Taj historijski trenutak imao je svoje lice, datum i mjesto: 29. jula 1990. godine, gradski stadion u Novom Pazaru, pred oko 40.000 ljudi. Tog dana Novi Pazar bio je obasjan svečanom atmosferom kakvu grad rijetko pamti. Sa svih strana pristizali su automobili i autobusi izlijepljeni transparentima SDA, a osnivačkoj skupštini prisustvovalo je gotovo kompletno rukovodstvo SDA Bosne i Hercegovine: Alija Izetbegović, Adil Zulfikarpašić, Salim Šabić, Muhamed Čengić, Muhamed Filipović, Omer Behmen i drugi.
S posebnom pažnjom i euforijom dočekan je Alija Izetbegović, čiji govor je bio odlučan i jasno je artikulisao potrebe i prava Muslimana u Sandžaku. Između ostalog, rekao je: “Prema Srbiji se ponašajte kao prema svojoj domovini, ali Srbija ne može biti za nekog majka, a za nekog maćeha. Tražit ćemo kulturnu autonomiju Sandžaka. Čuli ste da se govori o ujedinjenju Srbije i Crne Gore. U tom slučaju, tražit ćemo političku autonomiju Sandžaka. Odričemo se sile, ali ćemo upotrijebiti političku snagu jer se širom SFRJ rađa naša politička snaga kojom ćemo se koristiti i postići naša prava.”
Na osnivačkoj skupštini izabrano je rukovodstvo stranke. Za predsjednika Izvršnog odbora izabran je Sulejman Ugljanin, a među članovima su se našli Kasim Zoranić, Alija Mahmutović, Rašid Preljević, Harun Hadžić, Ismet Trbović, Rasim Ljajić i drugi. Taj govor i taj dan bit će dobrim dijelom vodilja rukovodstvu SDA Sandžaka u godinama koje slijede, ali i jasna vizija interesa Bošnjaka unutar SFRJ i prema drugim narodima.
Inspirisan modelom koji je u Bosni i Hercegovini uspostavio Izetbegović, Ugljanin pokušava prenijeti ideju nacionalne političke artikulacije na prostor Srbije. Međutim, razlika u političkom ambijentu bila je ključna: dok se u Bosni i Hercegovini gradio okvir državnosti, Sandžak je ostajao periferija države kojom je dominirao režim Slobodana Miloševića. U takvom odnosu snaga, svaki zahtjev za autonomijom ili većim pravima bio je unaprijed označen kao prijetnja.
Referendum kao politička linija razdvajanja
Referendum o autonomiji Sandžaka iz 1991. godine ostaje centralna tačka Ugljaninovog ranog političkog djelovanja, ali i trajna linija podjela. Za pristalice, bio je to čin političke hrabrosti i pokušaj institucionalnog odgovora na marginalizaciju. Za protivnike, avanturizam bez realne političke podloge, koji je dodatno izložio lokalno stanovništvo pritiscima.
U srbijanskom medijskom prostoru devedesetih, Ugljanin je bio gotovo jednodimenzionalno predstavljen kao prijetnja teritorijalnom integritetu države. S druge strane, u lokalnim i dijelu bošnjačkih medija, često je idealizovan do granice političkog mita. Danas, tri decenije kasnije, ti narativi nisu nestali, samo su prilagođeni novim političkim okolnostima. U zavisnosti od političkog interesa, Ugljanin se i dalje predstavlja ili kao neumorni borac za prava Bošnjaka ili kao političar zarobljen u retorici prošlosti.
Egzil kao politički kapital
Odlazak u Tursku početkom devedesetih dodatno je učvrstio njegovu političku poziciju među dijelom biračkog tijela. Egzil nije bio samo lična sigurnosna mjera, već i politički resurs: distanca od represivnog aparata davala je dodatnu težinu njegovim izjavama i legitimitet u očima pristalica.
Ipak, kritičari su već tada postavljali pitanje koje ni danas nije izgubilo na aktuelnosti: da li je politika vođena izvan Sandžaka mogla adekvatno odgovarati realnim potrebama ljudi koji su ostali da žive posljedice tih politika?
Povratkom u politički život Srbije krajem devedesetih, Ugljanin postepeno prelazi iz faze pokreta u fazu institucionalne politike. Taj prelaz, iako nužan, nosio je i gubitak one mobilizacione energije s početka devedesetih. Stranka koja je nastala kao izraz političkog bunta vremenom postaje dio sistema protiv kojeg je nastala. U tom procesu, retorika se mijenja, ali osnovni narativ ostaje: zaštita prava Bošnjaka kroz političko pregovaranje s državom.
Islamska zajednica kao poprište političke borbe
Jedan od najdrastičnijih primjera instrumentalizacije vjerskih institucija u političke svrhe dogodio se 2007. godine, kada dolazi do otvorenog udara na jedinstvo Islamske zajednice u Sandžaku. Ono što je prethodnih decenija funkcionisalo kao duhovna i institucionalna okosnica bošnjačkog identiteta, postaje poprište političkog obračuna čije posljedice se osjećaju i danas.
U pozadini cijepanja Islamske zajednice nalazile su se duboke političke tenzije između tada dominantnih struja u bošnjačkoj politici Sandžaka. Ugljaninov politički krug i muftija Muamer Zukorlić, koji je do tada gradio autoritet kao vjerski i djelimično politički lider, dolaze u otvoreni sukob. Ono što je počelo kao institucionalni spor oko nadležnosti i organizacije vjerskog života, brzo se pretvara u borbu za politički uticaj, finansijske resurse i simboličku kontrolu nad bošnjačkim identitetom.
Posljedica tog sukoba bilo je formiranje paralelnih vjerskih struktura, pri čemu je dio vjerskih službenika i džemata stao na jednu, a dio na drugu stranu. Za vjernike i obične građane, to je značilo nešto gotovo nezamislivo: rascjep unutar institucije koja je trebala biti stup zajedništva. Džamije, mektebska nastava, vjerske manifestacije, sve je to postalo poprište podjela koje su imale mnogo manje veze s vjerom, a mnogo više s politikom.
Kritičari su Ugljaninov krug direktno optuživali da je, u nastojanju da oslabi Zukorlićev uticaj i preuzme kontrolu nad institucijama, svjesno doprinosio destabilizaciji Islamske zajednice. Sa druge strane, Ugljaninovi pristalice tvrdili su da je riječ o nužnoj korektivnoj mjeri prema centru moći koji je, po njihovom mišljenju, izlazio iz vjerskog i ulazio u politički prostor na način koji nije bio legitiman.
Bez obzira na interpretacije, posljedice su bile razorne za koheziju bošnjačke zajednice. Godina 2007. postaje simbolična granica iza koje Sandžak ulazi u period dugotrajne institucionalne krize, u kojoj se vjerski i politički konflikti međusobno pojačavaju, a povjerenje građana u obje sfere ozbiljno erodira.
“Albanizacija” kao politički narativ: Između optužbi i strategije u Sandžaku
U savremenom političkom diskursu Sandžaka, tema tzv. “albanizacije“ često je korišćena kao okvir kroz koji je tumačeno djelovanje SDA Sandžaka i njenog dugogodišnjeg lidera Sulejmana Ugljanina. Iako sama pojava nije jasno empirijski definisana, ona je postala snažno sredstvo političke mobilizacije i međusobnih optužbi unutar bošnjačkog političkog korpusa.
Optužbe koje su iznošene u javnosti najčešće su se odnosile na toleranciju ili prešutno podržavanje ideja koje Bošnjake dovode u vezu s albanskim etničkim i historijskim narativima. Kritičari su takav pristup tumačili kao pokušaj negiranja i relativizacije bošnjačkog identiteta, posebno kroz pojedine kulturne, medijske i političke inicijative koje naglašavaju regionalnu povezanost ili zajedničke korijene naroda Balkana.
U političkom smislu, ove optužbe rijetko su završavale na nivou identitetske debate. One su se gotovo uvijek uklapale u širi kontekst borbe za politički uticaj, gdje se pitanje identiteta koristi kao najefikasnije sredstvo delegitimizacije protivnika. U tom procesu, ime Sulejman Ugljanin postalo je centralna tačka sporova, pri čemu se njegova politika često i danas interpretira kroz prizmu navodnih “skrivenih agendi“.
S druge strane, iz Stranka demokratske akcije Sandžaka ovakve optužbe su odbacivane kao politički konstruisane. Ugljanin i njegovi saradnici vole reći da njihova politika počiva na zaštiti bošnjačkog identiteta, ali i na regionalnoj saradnji, posebno sa susjednim narodima, što vide kao nužan odgovor na geopolitičku realnost Balkana.
Ono što ovu temu čini posebno osjetljivom jeste činjenica da se granica između legitimne regionalne saradnje i percepcije identitetskog ugrožavanja često briše u javnom prostoru. U takvom ambijentu, svaka politička ili kulturna inicijativa može biti interpretirana dvostruko: kao most saradnje ili kao prijetnja identiteta, zavisno od političke pozicije onoga ko je tumači.
Nasljeđe devedesetih u savremenoj politici
Uticaj ranog djelovanja Sulejman Ugljanina i danas je vidljiv u nekoliko ključnih aspekata savremene političke scene Sandžaka. Politika identiteta ostaje dominantna tema, često na štetu socio-ekonomskih pitanja koja neposredno određuju kvalitet života građana. Fragmentacija političke scene među Bošnjacima dijelom je posljedica različitih interpretacija upravo tog perioda. Nepovjerenje prema institucijama ima korijene u iskustvima devedesetih, kada su politički zahtjevi često nailazili na represiju ili ignorisanje. Kriza Islamske zajednice iz 2007. godine samo je produbila taj jaz, dodavši vjersku dimenziju već ionako složenom mozaiku podjela. Istovremeno, nova generacija političara pokušava redefinisati politički diskurs, ali i dalje djeluje u sjeni narativa koji su oblikovani prije više od trideset godina.
Podsjećanje na Ugljaninovo djelovanje nije samo priča o jednom političaru, već o vremenu i procesima u kojima su se identitet, strah, vjera i politika isprepletali na način koji i danas određuje društvene i političke odnose u Sandžaku. Ključno pitanje za budućnost nije samo kako ocijeniti njegovu ulogu, već da li je politička scena spremna izaći iz okvira devedesetih i ponuditi novi jezik, onaj koji neće počivati isključivo na naslijeđu konflikta i institucionalnih podjela, već na realnim potrebama ljudi koji u Sandžaku danas žive.
Izvor: Sandzacke.rs