Ćulah ili plis je tradicionalna kapa koja je u 19. i početkom 20. vijeka bila duboko ukorijenjena u svakodnevni život ljudi širokog dinarsko-balkanskog prostora, uključujući Sandžak, Kosovo, sjevernu Albaniju i dijelove Crne Gore. Njena prisutnost na starim fotografijama danas se često zlonamjerno čita kao “dokaz” etničke pripadnosti, iako ona u svom izvornom historijskom kontekstu nije imala takvo značenje.
U vremenu Osmanskog carstva i neposredno nakon njega, odjeća nije bila znak nacionalnog identiteta kakav danas poznajemo. Ljudi nisu sebe definisali kroz moderne etničke kategorije, nego kroz vjeru, lokalnu pripadnost, društveni status i okvir carstva u kojem su živjeli. Ćulah je u tom smislu bio dio svakodnevne nošnje, posebno u ruralnim i planinskim sredinama, i nosio je u sebi više kulturnu i praktičnu nego političku ili nacionalnu poruku.
Sandžak tog vremena bio je prostor susreta, a ne razdvajanja. U njemu su se preplitali jezici, običaji i uticaji, a ljudi su živjeli u složenim zajednicama koje se ne mogu svesti na jednostavne današnje oznake. Upravo zato svako pokušavanje da se iz jedne kape ili jedne fotografije izvede zaključak o etničkoj slici tog prostora predstavlja ozbiljno pojednostavljivanje i udaljavanje od historijske istine.
Poseban problem savremenih interpretacija jeste to što se stare crno bijele fotografije koriste kao “vizuelni dokaz” za unaprijed postavljene teze. Na njima se vidi odjeća, vidi se lice, vidi se trenutak, ali se ne vidi ono najvažnije, a to je kontekst vremena, društvenih odnosa i načina na koji su ljudi tada razumjeli sebe i svijet oko sebe. Iz te praznine nastaju moderne projekcije koje prošlost pretvaraju u alat savremenih narativa.
U takvim čitanjima često se zanemaruje činjenica da je u istom prostoru fes bio prisutan jednako kao i ćulah, posebno u gradskim i administrativnim slojevima Osmanskog carstva. Odjeća je zavisila od statusa, službe, ekonomskog položaja i lokalnog običaja, a ne od nacionalne pripadnosti u modernom smislu. Zato je pogrešno i naučno neutemeljeno tvrditi da jedan oblik nošnje može predstavljati etničku granicu ili dokaz dominacije jednog naroda nad drugim.
Zato ćulah na starim fotografijama Sandžaka nije dokaz ni jedne nacije, niti može biti oslonac za crtanje etničkih mapa prošlosti. On je samo nijemi svjedok jednog vremena u kojem su ljudi živjeli drukčije, mislili drukčije i sebe razumjeli kroz potpuno drugačije kategorije od onih koje mi danas koristimo.
Ako želimo biti pošteni prema toj prošlosti, moramo prestati da je gledamo kroz jednostavne simbole i početi je razumijevati kroz njen puni kontekst. Jer tek tada Sandžak prestaje biti projekcija savremenih političkih aspiracija i ponovo postaje ono što jeste u svojoj suštini, složen, višeslojan i historijski bogat prostor koji ne pripada jednom narativu nego cjelini svoje prošlosti.