U vihoru Drugog svjetskog rata, kada su se nad muslimanskim stanovništvom istočne Bosne nadvijali pogromi i masovna ubistva, pojedinci su birali put koji je značio rizik, progon i smrt – ali i moralnu dosljednost. Jedan od njih bio je fočanski imam Zahir efendija Havić iz sela Slatina, partizan i vjerski referent Prve proleterske divizije.
Odnos velikog broja Muslimana prema Narodnooslobodilačkoj borbi bio je daleko složeniji nego što je to kasniji ideološki narativ često prikazivao. Iako su pojedine muslimanske elite u prvim godinama rata tražile načine da zaštite narod u okvirima tadašnje realnosti, nasilje nad muslimanskim civilima, posebno u dolinama Drine i Lima, ubrzano je mijenjalo političke stavove i usmjeravalo podršku ka partizanskom pokretu.
Historičari poput Maxa Bergolza i Marka Attile Hoarea ukazuju da je teza o masovnoj i ideološkoj privrženosti Muslimana fašističkim projektima pojednostavljena i često preuveličana. Ključni motiv političkog i vojnog opredjeljenja mnogih bio je biološki opstanak.
Od imama do partizana
U dolini Drine nasilje je bilo posebno brutalno. U periodu od 1941. do 1943. godine u Slatini kod Foče ubijeno je oko 90 stanovnika, među njima i tridesetoro djece. Taj zločin bio je prelomni trenutak za Zahira Havića.
Kao ugledan imam, od početka rata protivio se ustaškim pokušajima regrutacije mladića iz svog sela. Kada je shvatio da verbalni otpor više nije dovoljan, počeo je otvoreno agitirati za pristupanje Narodnooslobodilačkom pokretu, a potom se i sam priključio partizanima 1942. godine.
U partizanskim redovima brzo je prepoznata važnost vjerskih autoriteta za omasovljenje pokreta među tradicionalno orijentiranim muslimanskim stanovništvom. Havić je imenovan za vjerskog referenta Prve proleterske brigade, jedne od najelitnijih jedinica NOB-a.
Historičar Dino Dupanović ističe da bi bez angažmana imama poput Havića mobilizacija muslimanskih masa bila znatno sporija, jer su mnogi partizanski pokret doživljavali kao ateistički i sekularan. Međutim, u situaciji kada su druge formacije sarađivale s okupatorima, partizani su postajali jedina organizovana sila sposobna da garantira fizičku zaštitu stanovništva.
Uhapšen nakon Sutjeske, ubijen na Sajmištu
Nakon Bitke na Sutjesci, Havića su uhapsile ustaše i predale Nijemcima. Sproveden je u koncentracioni logor Sajmište kod Zemuna, gdje je, prema dostupnim svjedočenjima, umro od posljedica mučenja.
Njegova fotografija iz ratnog perioda, imam sa crvenom zvijezdom na ahmediji, postala je simbol spoja vjerske moralnosti i antifašističke borbe. Ona svjedoči o vremenu u kojem su se u borbi protiv nacizma sklapali savezi koji su nadilazili ideološke podjele.
Širi kontekst
Od sredine 1942. godine sve veći broj Muslimana prilazio je partizanskom pokretu. U Krajini, Rami, Konjicu, Gornjem Vakufu i drugim područjima održavane su konferencije s islamskim i katoličkim vjerskim službenicima. Među istaknutim ličnostima koje su podržavale NOB bili su Nurija Pozderac i drugi lokalni lideri.
Proces približavanja partizanima dodatno je ubrzan nakon što je Vrhovni štab početkom 1942. godine prekinuo saradnju s četnicima i počeo odstranjivati pročetničke elemente iz svojih redova.
Moralna poruka
Zahir efendija Havić nije dočekao oslobođenje. Umro je kao zarobljenik nacističkog logora, ali je ostao simbol jednog važnog, često prešućivanog poglavlja – uloge muslimanskih imama i boraca u antifašističkoj borbi.
Njegov izbor nije bio ideološki luksuz, već egzistencijalna odluka. U vremenu pogroma i kolektivne nesigurnosti, odlučio je stati na stranu pokreta za koji je vjerovao da može zaštititi njegov narod.
Zahir ef. Havić bio je imam koji se suprotstavio nacizmu i za tu odluku platio je životom.