Nakon što je Austro-Ugarska 1878. godine okupirala Bosnu i Hercegovinu na osnovu odluka Berlinskog kongresa, fokus Beča se ubrzo okrenuo i prema Novopazarskom sandžaku – strateškoj oblasti koja je predstavljala vezu između osmanskih teritorija na Balkanu i koja je, prema tadašnjim evropskim silama, trebala imati poseban status. Iako su međunarodni akti predviđali određena ograničenja austrougarskog prisustva, praksa je pokazala sasvim suprotan trend.
Beč je, kako bi izvršio dodatni pritisak na Osmansko carstvo i pridobio međunarodnu podršku, odmah nakon okupacije Bosne i Hercegovine nastojao prikazati kako se lokalno stanovništvo – naročito muslimansko – svojevoljno odriče osmanske vlasti i traži priključenje Austro-Ugarskoj. U tu svrhu organizirane su takozvane „poklonstvene deputacije“ koje su carevima u Beču i Budimpešti uručivale izraze navodne odanosti.
Jednu od prvih takvih delegacija primio je lično car Franjo Josip 14. novembra 1878. godine u Budimpešti, čime se željelo dati slika da muslimani sami žele aneksiju. No iza kulisa diplomatski pritisak na Istanbul bio je neprekidan, a Porti su stizali i negativni odgovori evropskih sila na njen pokušaj da se problem internacionalizira. Iscrpljena i izolirana, osmanska vlada je već 17. novembra 1878. godine izrazila spremnost da sa Austro-Ugarskom zaključi konvenciju o zajedničkoj upravi u Novopazarskom sandžaku.
Kako bi umirila Istanbul, austrougarska vlada je povukla iz Bosne generala Josipa Filipovića, kojeg su mnogi Bošnjaci doživljavali kao neprijateljski nastrojenog. Njegovo mjesto zauzima vojvoda Wilhelm von Württemberg, za kojeg je ministar vanjskih poslova Andrássy tvrdio da je „omiljen kod tamošnjih Turaka“, odnosno Bošnjaka.
Porta je u decembru iste godine izdala iradu (carski dekret) kojom je prihvatila zajedničku upravu, čime su stvoreni uslovi za potpisivanje Konvencije između dviju država. Ova Konvencija potpisana je 21. aprila 1879. u Istanbulu i predstavljala je ključni dokument za legitimizaciju austrougarske vojne prisutnosti u Sandžaku.
Konvencija je, barem formalno, poštovala suverenitet sultana nad Bosnom i Hercegovinom, iako nije spominjala privremeni karakter okupacije. Predviđena su brojna prava za bošnjačko stanovništvo: Sloboda vjere i javno spominjanje imena sultana u molitvama, pravo da osmanska zastava stoji na džamijama, lična i imovinska sigurnost, uz zadržavanje osmanskog novca u opticaju, prihodi pokrajine se koriste isključivo za lokalne potrebe i slobodno održavanje veza s vjerskim poglavarima u Istanbulu.
Porta je zadržala pravo raspolaganja oružjem koje je ostalo po utvrđenjima, a austrougarske trupe su dobile pravo da garnizone postave u Priboju, Prijepolju i Bijelom Polju – koje je naknadno zamijenjeno s Pljevljima. Predviđen je limitirani broj vojnika s obje strane – do pet hiljada.
Pregovori o konačnoj realizaciji zaposjedanja Sandžaka završeni su 26. jula 1879. godine u Sarajevu, gdje su se sastali predstavnici dvije strane: s austrougarske vojvoda Wilhelm von Württemberg i njegovi oficiri, a s osmanske strane Husni-paša, pukovnik Said i major Hilmi-beg.
Iako su se pregovori činili glatkim, osmanski pregovarači su očigledno pokušavali odugovlačiti proces. U međuvremenu je Austrija insistirala da se iz pogranične zone ukloni muftija Šemsekadić – veliki bošnjački autoritet čiji su uticaj i patriotska harizma budili nelagodu u Beču. Po pozivu sultana, muftija je početkom jula 1879. godine otputovao u Istanbul gdje je dočekan s najvećim počastima. Nikada se više nije vratio u svoja rodna Pljevlja. Preminuo je u Istanbulu 29. januara 1887. godine, ostavši zapamćen kao simbol otpora i bošnjačke časti.
Austrougarski ulazak u Sandžak započeo je 8. augusta 1879. godine, a prethodno su izgrađeni strateški putevi prema Goraždu i Čajniču. Sam čin zaposjedanja ključnih tačaka predstavljen je kao prijateljski čin dviju vlada. Bez većih incidenata, čitavo Polimlje je do 14. septembra iste godine bilo pod austrijskom vojnom kontrolom.
Time je, de facto, ispunjena odluka Berlinskog kongresa, iako u sasvim drukčijem obliku od onoga što su mnogi u Sandžaku i Bosni očekivali. Istanbulska konvencija, iako pravno na snazi, bila je u praksi potpuno ignorisana. Austro-Ugarska je, pod plaštom zakonitosti, odstupila od većine svojih obaveza. No formalno je zadržan privid bošnjačkog jedinstva od Kosovske Mitrovice do Une i Save, što je Beču poslužilo kao diplomatička karta pred evropskim silama.
Zaposjedanje Sandžaka 1879. godine pokazalo je pravo lice austrougarske politike prema bošnjačkom narodu: riječ je bila o kombinaciji diplomatskog lukavstva, vojne sile i propagande. Osmansko carstvo, tada već oslabljeno i politički izolirano, nije imalo snage da se ozbiljnije suprotstavi gubitku kontrole nad Sandžakom. Bošnjaci su ostali rastrgani između dviju carevina – jedne koja je sve više gubila realnu moć, i druge koja je istovremeno obećavala prava, a kršila ih već pri prvom koraku.
Izvor: Bosna.hr