Akademska inicijativa Forum 10 uputila je Komisiji za kulturno-istorijske spomenike i promjene naziva ulica i trgova Grada Novog Pazara prijedlog da jedna od gradskih ulica ponese ime Ramiza Crnišanina – advokata, partizana, pisca i hroničara Novog Pazara. Inicijativu je podržao i Bošnjački institut za nauku, kulturu i umjetnost (BINKU).
Piše: Nedžad Smailagić
No, u javnosti trenutno ne postoji šira politička podrška za prijedlog da Crnišanin dobije ulicu, ali inicijativa dobija pažnju upravo zbog kontroverze oko Crnišanivog odnosa prema Aćifu Hadžiahmetoviću, vođi odbrane Novog Pazara od četnika tokom Drugog svjetskog rata.
Crnišanin je poznat po kritičkom stavu prema Aćifu Hadžiahmetoviću, kojeg je u svojim tekstovima jasno opisivao kao kolaboracionistu i fašistu. Njegove tvrdnje uključuju detalje o organizovanju dočeka njemačkih trupa, razoružavanju srpske policije, formiranju “šuc policije“, regrutovanju mladića za Skender-beg SS diviziju i progonu srpskog stanovništva.
Kao autor i učesnik partizanskog pokreta, Crnišanin je često kritikovao pokušaje da se Aćif-efendija prikaže kao heroj. Za Crnišanina, Aćif-efendija je bio prije svega fašistički kolaboracionista, a ne branilac naroda. Njegovi tekstovi obiluju oštrim opisima:
“Aćifovi bojovnici su 1941. nosili srpske glave na bajonetima kroz Novi Pazar. On je svečano dočekivao nemačke trupe, sa muzikom i parolama ‘Hajl, Hitler’… Srbi su isterivani iz službi, a zamene su postajali muslimani i Albanci.”
(Politika, 2012.)
Historijska figura Aćifa Hadžiahmetovića
Aćif Hadžiahmetović bio je gradonačelnik Novog Pazara u periodu njemačke okupacije (1941–1944). Srpska historiografija ga bilježi kao osobu koja je sarađivala s okupacionim strukturama, učestvovala u represivnim mjerama prema Srbima, Jevrejima i političkim neistomišljenicima, te bila uključena u formiranje paravojnih jedinica.
Vođa odbrane Novog Pazara pogubljen je na Hadžetu u Novom Pazaru gdje su tokom 1944. i 1945. godine komunističke vlasti strijeljale preko 1.500 bošnjačkih patriota i antifašista zbog učešća u odbrani novopazarskog kraja od pokolja četničkog vojskovođe Draže Mihailovića.
Prema arhivskim dokumentima i radovima historičara poput Dubravke Stojanović, Milivoja Bešlina i Milana Radanovića, Aćif je bio ključni akter u uspostavljanju kolaboracionističke vlasti u Novom Pazaru. Istovremeno, unutar dijela bošnjačke javnosti i literature (posebno u periodu poslije 1990-ih) gradi se narativ o njemu kao branitelju Bošnjaka od četničkih napada i simbolu opstanka u ratnom vihoru.
Ova dvostruka percepcija – između kolaboracioniste i zaštitnika – predstavlja osnovni razlog zbog kojeg njegovo ime i dalje izaziva kontroverze.
Ideološki sukob unutar bošnjačke zajednice
Postavljanje spomen-ploče Aćifu Hadžiahmetoviću, gradonačelniku i komandantu odbrane Novog Pazara od četnika tokom Drugog svjetskog rata, u septembru 2012. godine izazvalo je burne reakcije u javnosti Srbije i Sandžaka. Dok su inicijatori, predstavnici tadašnjeg Bošnjačkog nacionalnog vijeća, isticali njegovu ulogu u zaštiti Bošnjaka od četničkog nasilja, brojni akteri iz intelektualne i političke sfere osudili su taj čin kao pokušaj rehabilitacije kolaboracioniste i ratnog zločinca.
Među najoštrijim kritikama bio je tekst Ramiza Crnišanina, kopredsjednika Sandžačkog intelektualnog kruga, objavljen u dnevnom listu Danas. Crnišaninov tekst, iako jednostran i retorički nabijen, ušao je u širu javnu debatu i postao jedan od ključnih dokumenata otpora pokušajima rehabilitacije Aćifa Hadžiahmetovića.
U svom tekstu, Ramiz Crnišanin ne ostavlja prostor za dileme. On Hadžiahmetovića jednoznačno označava kao “fašistu, saradnika okupatora i ratnog zločinca“. Spomen-ploču opisuje kao “bezočnu drskost i falsifikaciju historije“, dok Bošnjačko nacionalno vijeće optužuje da instrumentalizuje prošlost zarad trenutnih političkih ciljeva.
Crnišaninovo pisanje iz 2012. godine predstavlja spoj političkog pamfleta i moralnog manifesta. Njegova vrijednost ne leži u detaljnoj historiografskoj analizi, već u jasnoj osudi i upozorenju na opasnost od instrumentalizacije prošlosti. Time je otvorio važnu raspravu: može li zajednica graditi identitet na figurama koje nose duboku moralnu i historijsku kompromitovanost?
Stilistički, Crnišaninov tekst nosi obilježja pamfleta: koristi snažno obojene riječi (“zlikovac“, “pošast“, “bulumenta“) i insistira na moralnoj osudi. Njegova argumentacija nije primarno historiografska nego političko-mobilizacijska. Time se tekst ne može čitati samo kao historijski osvrt, već kao javni apel i ideološki manifest.
Crnišaninov stav pokazuje da pitanje Aćifa Hadžiahmetovića ne razdvaja samo bošnjačku i srpsku javnost, nego i samu bošnjačku zajednicu. Jedan dio bošnjačkih političkih i kulturnih elita (posebno oko Bošnjačkog nacionalnog vijeća i SDA Sandžaka) gradio je narativ o Aćifu kao simbolu otpora i opstanka Bošnjaka Novog Pazara. Drugi dio, među kojima i Crnišanin, taj narativ doživljava kao opasnu reviziju koja kompromituje bošnjačku politiku i moralni kapital.
Bošnjačko nacionalno vijeće (BNV) je 2012. godine zatražilo od Višeg suda u Novom Pazaru rehabilitaciju rahmetli Aćifa Hadžiahmetovića i poništenje presude Vojnog suda iz 1945, kojom je osuđen na strijeljanje i trajni gubitak građanskih prava.
Ovaj sukob otkriva dublju dilemu: kako izgraditi bošnjački nacionalni identitet i sjećanje u Sandžaku – da li kroz reinterpretaciju kontroverznih ličnosti ili kroz afirmaciju antifašističkog nasljeđa i univerzalnih vrijednosti?
Na kraju, ostaje pitanje: hoće li Ramiz Crnišanin, partizan i komunista, dobiti ulicu u Novom Pazaru, dok Aćif Hadžiahmetović, uprkos ogromnom značaju za Bošnjake, i dalje ostaje bez takvog priznanja?“
Izvor: Sandzacke.rs