Da bi se razumjelo zašto je put ka jedinstvu Islamske zajednice u Srbiji i danas toliko složen, potrebno je vratiti se u 2007. godinu, kada je došlo do raskola. Taj događaj nije bio posljedica unutarnjih vjerskih nesuglasica, već je bio rezultat složenog spleta političkih, društvenih i institucionalnih interesa različitih aktera. U tom procesu svoje uloge imali su pojedini politički i državni krugovi u Srbiji, predstavnici Srpske pravoslavne crkve, ali i lider SDA Sandžaka Sulejman Ugljanin, za kojeg su mnogi tada ocjenjivali da je u rahmetli muftiji Muameru Zukorliću prepoznavao političkog rivala čiji je rastući utjecaj mogao ugroziti njegovu dotadašnju političku poziciju.
Autor: Teufik Tahirbegović
Kako god, posmatrano iz današnje perspektive, stiče se utisak da je tadašnje rukovodstvo Islamske zajednice u Srbiji, u trenutku kada je dio imama, uglavnom onih koji su bili među najglasnijim kritičarima tog vodstva, odlučio da se izdvoji, u izvjesnoj mjeri moglo i odahnuti. Njihovim odlaskom značajno je oslabljen unutrašnji korektivni faktor, odnosno prostor za kritičko preispitivanje rada rukovodstva i finansijskog poslovanja unutar same Islamske zajednice. Upravo je spoj državnih interesa, unutarbošnjačkih političkih obračuna i nastojanja da se oslabe unutarnji kritički glasovi doprinio podjeli čije posljedice muslimanski vjernici u Srbiji osjećaju već gotovo dvije decenije.
Novoformirani Rijaset Islamske zajednice Srbije 2007. godine u praksi je djelovao kao institucija koja je imala snažnu političku i logističku podršku pojedinih bošnjačkih političkih struktura, prije svega SDA Sandžaka. U narednom periodu, značajnu ulogu u jačanju i afirmaciji ove strukture imala je i podrška koja je dolazila iz Republike Turske, kroz različite oblike saradnje i kontakata. Tutin, kao jedno od tadašnjih političkih uporišta SDA Sandžaka, u tom periodu postao je važan logistički oslonac djelovanja novoformirane zajednice. Takav ambijent dodatno objašnjava zbog čega je proces institucionalnog razdvajanja 2007. godine tekao relativno brzo i uz malo vidljivog otpora.
Danas, skoro dvadeset godina kasnije, u toku je inicijativa koju predvode muslihuni, ugledni sandžački privrednici, sa ciljem da se dvije Islamske zajednice koje trenutno djeluju u Srbiji konačno ujedine. Da stvari ne idu nimalo glatko, potvrđuje i nedavno gostovanje Rešada ef. Plojovića, zamjenika predsjednika Mešihata Islamske zajednice u Srbiji Mevluda Dudića, na Sandžak televiziji. Umjesto da razjasni Proglas o principima vraćanja jedinstva i ojača povjerenje javnosti u proces pomirenja, Plojovićev nastup otvorio je novo, možda i suštinskije pitanje: da li se jedinstvo uopšte zamišlja kao rezultat pregovora dviju ravnopravnih strana, ili kao pristupanje jedne strane sistemu koji druga smatra jedinim legitimnim.
Podrška koja dolazi sa svih strana
Ono što ovaj proces čini posebno značajnim jeste širina podrške koju uživa. Za pomirenje su se izjasnili Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, Mešihat Islamske zajednice u Crnoj Gori, Bošnjačko nacionalno vijeće, gradonačelnik Novog Pazara, ministar Usame Zukorlić, bivši reisu-l-ulema Mustafa Cerić, SDA Sandžaka, Zbor građana Novog Pazara, predsjednik Zajednice sandžačke dijaspore Mithat Mujović, kao i brojni imami, intelektualci i obični građani. Rijetko je koja tema u posljednjim godinama uspjela da okupi ovoliko širok i politički raznorodan konsenzus.
I Proglas Mešihata i Platforma Islamske zajednice Srbije, dokument kojim je Rijaset odgovorio na Proglas, dijele isti deklarativni cilj: jedinstvenu Islamsku zajednicu svih muslimana u Srbiji, povezanu sa Rijasetom Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini i reisu-l-ulemom u Sarajevu, uz saradnju sa turskim Dijanetom i poštovanje unutrašnje autonomije zajednice. Oba dokumenta predviđaju i određene garancije zaštite za imame, službenike i ustanove tokom procesa objedinjavanja.
Razlika između njih nije, dakle, u samom cilju, nego u putu kojim se do njega dolazi. Proglas zamišlja povratak druge strane u postojeći sistem Mešihata, uz gašenje njenog pravnog i institucionalnog okvira i nastavak rada isključivo prema važećim aktima Mešihata. Platforma, s druge strane, prihvata taj isti sistem kao moguću polaznu tačku, ali insistira na zajedničkom preuređenju, paritetu tokom prijelaznog perioda, formiranju Prijelazne šure, pravno obavezujućem sporazumu i zajedničkim izborima. Spor, drugim riječima, nije oko toga da li muslimani u Srbiji trebaju biti ujedinjeni, nego oko toga da li se to jedinstvo postiže pristupanjem ili dogovorom.
Šta je zaista rekao Plojović
Upravo u ovom kontekstu, Plojovićev nastup zaslužuje pažljiviju analizu. Zamjenik predsjednika Mešihata je tokom razgovora odbacio i sam pojam “pomirenje”, tvrdeći da “ne postoji svađa da bismo se mirili” i da, po njegovom tumačenju, ne postoje dva legitimna sistema koja bi trebalo objedinjavati. Iako je najavio da se neće vraćati na pitanje ko je više ili manje kriv za raskol, ubrzo je i sam odgovorio na to pitanje, ocjenjujući da su pripadnici druge zajednice odgovorni, da su bili obmanuti, te da bi trebalo da “skinu teret odgovornosti sa svojih pleća”. Njihovo dosadašnje djelovanje opisao je kao destruktivno, povezujući ga sa težnjom pojedinaca za pozicijama i privilegijama.
Ovdje se otvara suštinsko pitanje: pomirenje ne mora značiti da obje strane prihvataju isto tumačenje događaja iz 2007. godine, ali je teško zamisliti da se ono uopšte može graditi ako se jedna strana od početka predstavlja kao moralno nadređena, a drugoj se nudi tek prilika da se oslobodi već unaprijed presuđene krivice.
Plojović je otišao i korak dalje, ustvrdivši da svako ko danas govori o “objedinjavanju” zapravo “čini nepravdu i zločin”, dok je paralelnu zajednicu okarakterisao kao organizaciju nastalu putem puča. Ovakav stav u potpunosti je u skladu sa institucionalnim tumačenjem koje Mešihat javno zastupa od 2007. godine, ali istovremeno značajno sužava prostor za bilo kakav ravnopravan razgovor. Ako se drugoj strani unaprijed osporava svaki oblik legitimiteta, i ako joj se ostavlja isključivo mogućnost da pregovara o načinu gašenja sopstvene institucionalne strukture i ulasku u već postojeći sistem, teško je takav proces uopšte nazvati pregovorima dva ravnopravna institucionalna sagovornika.
Metafora otvorenih vrata i šta ona zapravo otkriva
Jedan od najupečatljivijih trenutaka gostovanja bila je unutrašnja nedosljednost u samoj metafori koju je Plojović koristio. U jednom trenutku tvrdio je da vrata Islamske zajednice tokom cijele dvije decenije “nikada nisu bila zatvorena” za one koji žele da se vrate, da bi potom, u istom razgovoru, izjavio da su “sada spremni otvoriti vrata”, pa da je “došao dan da se vrata otvore i da se vi vratite”. Ova očigledna kontradikcija mogla bi se protumačiti kao obična jezička neusklađenost, ali ona, možda nenamjerno, otkriva mnogo dublji odnos moći koji prožima veći dio razgovora. U ovakvom narativu, jedna strana se pozicionira kao čuvar kapije, onaj koji odlučuje ko smije ući, pod kojim uslovima, šta prethodno mora priznati i kakvu poziciju eventualno može dobiti, dok se druga strana ne predstavlja kao ravnopravan graditelj buduće zajedničke institucije, već kao grupa kojoj se, iz milosti, dozvoljava povratak.
Slična dinamika prisutna je i u načinu na koji je Plojović govorio o kritičarima sadašnjeg rukovodstva, opisujući ih kao “isfrustrirane, instruirane i nagovorene”, te motivisane isključivo ličnim interesom. Eventualne prepreke procesu pripisao je ličnoj sujeti i, kako je rekao, “bolesnim ambicijama pojedinaca”, uz najavu da neće dozvoliti da zajednica dobije “novog Zilkića”. Jedna strana je time predstavljena kao izvor podjela, smutnje i fitne, dok je druga strana implicitno prikazana kao žrtva cijelog procesa. Bez obzira na to koliko ovakve ocjene odražavale iskreno uvjerenje govornika, teško je tvrditi da ovakav ton doprinosi izgradnji povjerenja neophodnog da bi se pregovarački proces uopšte pomjerio naprijed.
Podsjetio je i da se ranije “jasno znalo” iza koga je namaz ispravan, a iza koga nije, dodajući da su pojedini ljudi u međuvremenu doživjeli, kako je to nazvao, “amneziju”. Ova formulacija može se čitati kao kritika onih vjerskih autoriteta koji su nekada zastupali izrazito oštre stavove prema drugoj zajednici, a danas javno podržavaju proces pomirenja, među kojima je i bivši reisu-l-ulema Mustafa Cerić. Ipak, promjena stava tokom gotovo dvije decenije ne mora nužno predstavljati zaborav ili nedosljednost, ona jednako tako može biti rezultat trezvenog sagledavanja štete koju je podjela u međuvremenu nanijela cijeloj zajednici.
Šta jedinstvo jeste, a šta ne mora biti
Ogromna i raznorodna podrška ovom procesu jasno pokazuje koliko su ljudi, bez obzira na institucionalnu pripadnost, umorni od dugogodišnje podjele. Ipak, ta legitimna želja javnosti za jedinstvom ne bi trebalo da postane alat kojim bilo koja od dvije strane opravdava apsolutno sve svoje zahtjeve. Jedinstvo ne mora značiti da su obje strane podjednako odgovorne za ono što se desilo 2007. godine. Ono, isto tako, ne mora podrazumijevati da Mešihat treba da se odrekne svog institucionalnog kontinuiteta, važećih normativnih akata ili istorijskih veza sa Islamskom zajednicom u Bosni i Hercegovini. Ono što jedinstvo, međutim, ne bi trebalo da podrazumijeva jeste da jedna strana jednostavno prihvati unaprijed postavljene uslove druge, bez ikakve mogućnosti da ravnopravno učestvuje u oblikovanju budućeg uređenja zajedničke institucije.
Sam Proglas sadrži određene garancije za imame, službenike i čelnike druge zajednice, dok Platforma, sa svoje strane, prihvata postojeći okvir Mešihata kao moguću polaznu tačku razgovora. Ovo pokazuje da prostor za dijalog, uprkos svim razlikama, ipak postoji. Plojovićevo gostovanje na Sandžak televiziji i Refref radiju, međutim, taj prostor nije proširilo, naprotiv. Retorika kojom se poslužio mogla bi dodatno otežati izgradnju povjerenja među ljudima od kojih se, nakon skoro dvadeset godina razdvojenosti, očekuje da funkcionišu unutar jedne, zajedničke institucije.
Pitanje koje ostaje otvoreno, i na koje će sami akteri procesa morati da odgovore u narednom periodu, jeste da li su Dudić i Plojović, zbog sopstvenih institucionalnih, ili možda ličnih interesa, zaista prepreka stvarnom ujedinjenju, ili je njihova retorika samo odraz dubljeg uvjerenja da drugačiji put ka jedinstvu, onaj zasnovan na paritetu i zajedničkom dogovoru, jednostavno nije prihvatljiv sa pozicije koju danas zastupaju.