Na današnji dan 1943. godine zloglasna SS divizija “Princ Eugen“ izvršila je jedan od najmonstruoznijih zločina nad civilima u Crnoj Gori tokom Drugog svjetskog rata. U Pivskoj župi ubijeno je više od 500 civila, među njima preko stotinu djece. Sela Pive nisu uništena zbog njihove etničke ili vjerske pripadnosti, nego prvenstveno zato što su bila izrazito propartizanska i antifašistička uporišta.
Njemačke snage u Pivu nisu došle kroz neprijateljsku teritoriju, već preko prostora koji su kontrolisali četnici, unutar italijanske okupacione zone. Više izvora potvrđuje da je 14. puk SS divizije “Princ Eugen“ napredovao pravcem Čapljina–Stolac–Plana–Viluši–Nikšić–Šavnik–Piva. Nikšić je u to vrijeme bio pod faktičkom četničkom kontrolom kroz sporazume sa italijanskim okupacionim vlastima.
Monografija Radovana Bošnjaka “Piva 1943“ eksplicitno navodi da u Pivu sa Nijemcima nisu došli ni ustaše ni muslimanske milicije. Izvršioci zločina bili su uglavnom Folksdojčeri, etnički Nijemci iz Vojvodine, koji su govorili srpski jezik, što je kod dijela preživjelih izazvalo zabunu i kasnije otvorilo prostor za konstrukciju narativa o navodnom “muslimanskom“ ili “ustaškom“ učešću.
Posebno je neutemeljena tvrdnja da je SS divizija “Handžar“ učestvovala u masakru. Ta jedinica jeste formalno odobrena početkom 1943. godine, ali je tokom čitavog ljeta 1943. bila na obuci u južnoj Francuskoj i nije se vratila na Balkan prije februara 1944. godine. U vrijeme zločina u Dolima, 7. juna 1943, “Handžar“ se nalazio hiljadama kilometara daleko. Tvrdnja o njenom učešću nije samo netačna nego i hronološki nemoguća.
Pokušaji da se masakr predstavi isključivo kao “stradanje Srba zato što su pravoslavci“ takođe ne odgovaraju dokumentovanim činjenicama. Ista SS divizija “Princ Eugen“ tokom Operacije Schwarz izvršila je zločine i nad muslimanskim civilima u selima Rotimlja kod Stoca i Košutica kod Sokoca. Njemačka strategija bila je jasna: uništavanje teritorija i sela koja su podržavala partizanski pokret, bez obzira na vjeru stanovništva.
Piva je bila jedan od najintenzivnijih partizanskih krajeva u Crnoj Gori. Na njenoj teritoriji formirane su Treća i Peta proleterska brigada, djelovala je velika partizanska bolnica, Vrhovni štab NOVJ boravio je u Pivi, a stotine lokalnih boraca učestvovale su u Narodnooslobodilačkoj borbi. Upravo zato nacističke jedinice tretirale su ovaj prostor kao legitimnu metu politike spaljene zemlje i kolektivnog kažnjavanja stanovništva.
Tvrdnje da su četnici “branili narod“ ne potvrđuju dostupni izvori. Dokumenti Operacije Schwarz bilježe da pojedine četničke jedinice nisu pružale otpor Nijemcima, dok su neki četnici evidentirani kao vodiči njemačkim trupama. Postoji i fotografska dokumentacija saradnje četničkih komandanata i oficira SS divizije “Princ Eugen“, uključujući fotografije nastale nakon masakra u Dolima.
Ni tvrdnja da je komunistička Jugoslavija “prešutjela“ zločin ne stoji pred činjenicama. Memorijalni kompleks u Dolima izgrađen je 1977. godine uz podršku vlasti Socijalističke Republike Crne Gore, organizovane su godišnje komemoracije, objavljivane monografije i školske ekskurzije redovno su posjećivale memorijal. Tek devedesetih godina, sa slabljenjem antifašističkog nasljeđa i jačanjem nacionalističkih interpretacija istorije, sjećanje na Dola postepeno je potisnuto iz javnog prostora i obrazovnog sistema.
Najveći paradoks jeste to što danas upravo političke i ideološke struje koje su doprinijele marginalizaciji antifašističkog nasljeđa pokušavaju sebe predstaviti kao glavne čuvare sjećanja na žrtve Dola.
Žrtve Dola bili su Pivljani antifašisti, partizani, ranjenici i njihove porodice, ljudi koji su stradali zbog otpora nacizmu i okupaciji. Njihovo stradanje zaslužuje historijsko pamćenje zasnovano na činjenicama, a ne na naknadnim nacionalističkim konstrukcijama i političkim manipulacijama.
Gorenavedene tvrdnje o navodnom “muslimanskom“ ili “ustaškom“ učešću u masakru u Dolima uglavnom potiču iz publikacija i publicistike bliske krugovima SPC-a i srpskog nacionalističkog revizionizma s kraja devedesetih i početka dvijehiljaditih godina. Takvi narativi potom su migrirali na srpsku Vikipediju, često bez ijednog ozbiljnog primarnog izvora ili arhivskog dokumenta koji bi ih potvrdio.
Upravo zbog problema ideološke pristrasnosti, historijskog revizionizma i manipulacije sadržajem, više administratora srpske Vikipedije globalno je banovano od strane Wikimedia Foundation tokom 2026. godine. Istraživanja i medijski izvještaji ukazivali su na organizovano širenje nacionalističkih interpretacija historije, posebno kada je riječ o ratovima na prostoru bivše Jugoslavije i temama vezanim za četnički pokret, ratne zločine i savremenu politiku.
Istovremeno, akademska istraživanja o uređivačkim praksama na Wikipedijama na južnoslovenskim jezicima upozoravala su na opasnost “zarobljavanja“ uređivačkih zajednica od strane ideoloških grupa koje koriste platformu za širenje dezinformacija i historijskog revizionizma.
Problem sa narativima o Dolima nije samo pitanje istorijske netačnosti, već i pokušaj naknadnog etničkog reinterpretiranja jednog jasno dokumentovanog nacističkog zločina nad antifašističkim i propartizanskim stanovništvom Pive. Nijedan ozbiljan historiografski izvor ne potvrđuje tezu da su muslimanske milicije, ustaše ili SS Handžar divizija učestvovali u masakru u Dolima 7. juna 1943. godine. Naprotiv, raspoloživa dokumentacija ukazuje da je riječ o operaciji SS divizije “Princ Eugen“, sastavljene pretežno od Folksdojčera, uz logističku i terensku saradnju lokalnih četničkih struktura.
Izvor: Sandzacke.rs/FB Etnoistorija Crne Gore