Dok je najveći dio Srbije tonuo u bijedu, sankcije i ratno siromaštvo devedesetih godina, Novi Pazar je, paradoksalno, doživljavao svojevrsni privredni uzlet, zasnovan na krivotvorenju svjetski poznatih robnih marki. Ovo je jedan od nalaza izvještaja Međunarodne krizne grupe (International Crisis Group) pod nazivom “Sandžak: Still Forgotten” iz 2005. godine, koji donosi rijetko viđenu analizu ekonomske slike regije u vrijeme raspada Jugoslavije.
Sankcije Ujedinjenih nacija uvedene SR Jugoslaviji 1992. godine i hiperinflacija potpuno su promijenile način funkcionisanja države. Kako su tradicionalni prihodi od poreza i carina postali gotovo bezvrijedni, vlast se okrenula kontroli švercerskih kanala i dodjeli privilegija za uvoz nafte, cigareta, kafe, alkohola i drugih roba.
Kompanije i pojedinci koji su poslovali mimo sankcija često su predstavljani kao patriote, dok su istovremeno stvarali velika privatna bogatstva. U takvom ambijentu mnogi Bošnjaci, posebno oni povezani s Turskom, razvili su trgovačke mreže koje su omogućile ekonomski opstanak i razvoj pojedinih sredina, među kojima je bio i Novi Pazar.
Prema navodima izvještaja, u novopazarskim radionicama su se proizvodile kopije farmerki marke Levis, Calvin Klein i Versace, uz imitacije naočara i kožne galanterije poznatih brendova. Grad je, čak i prije raspada Jugoslavije, bio prepoznatljiv po proizvodnji imitacija italijanske obuće, po cijeni koja je predstavljala tek djelić cijene originala. Tokom devedesetih, kupci su za par farmerki Levis 501, naizgled istog kvaliteta kao original, izdvajali svega desetak američkih dolara.
Robu iz novopazarskih radionica kupovali su trgovci sa Kosova, iz Turske, Bugarske, Grčke, Bosne, Hrvatske, pa i iz Zapadne Evrope. Izbijanje sukoba na Kosovu 1998. godine, međutim, značajno je smanjilo ovu trgovinu, jer su mnogi lokalni biznismeni, prema izvještaju, žalili za gubitkom albanskih kupaca, koji su, kako se navodi, uvijek plaćali na vrijeme i u gotovini.
Simbioza sa režimom Slobodana Miloševića
Izvještaj ukazuje na neobičan odnos između novopazarske industrije odjeće i obuće i tadašnjih srpskih vlasti. Status Jugoslavije kao međunarodno izolovane države, prema ovoj analizi, zapravo je išao u korist vlasnika radionica, jer ih je štitio od tužbi koje bi u normalnim okolnostima protiv njih pokrenuli vlasnici originalnih robnih marki. Istovremeno, Miloševićevom režimu, opisanom kao pokroviteljska mreža koju je držala na okupu korupcija, bio je prijeko potreban svaki dinar koji se mogao izvući od vlasnika radionica kroz poreze, takozvane “naknade za zaštitu” i mito carinicima.
Do kraja devedesetih, prema procjenama iz izvještaja, u Novom Pazaru je djelovalo oko 500 radionica za proizvodnju odjeće i obuće, koje su zapošljavale nekoliko hiljada švalja i obućara. Ova ponuda posla bila je toliko snažna da su radnici u potrazi za zaposlenjem u Novi Pazar putovali autobusom čak iz Kraljeva, udaljenog stotinjak kilometara. Kako je najveći dio ove trgovine odvijao van legalnih tokova i van dometa poreske uprave, precizni podaci o broju zaposlenih, obimu proizvodnje ili profitu ne postoje, no lokalni i zapadni analitičari, prema izvještaju, procjenjuju da je bruto vrijednost godišnje proizvodnje iznosila između 50 i 100 miliona američkih dolara.
Ostatak Sandžaka: ekonomska propast
Za razliku od Novog Pazara, ostale opštine regije, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Nova Varoš i Priboj, prema izvještaju su bez izuzetka doživjele privredni slom. U Priboju je nekada čuvena fabrika kamiona FAP izgubila predratna tržišta u bivšoj Jugoslaviji i bila prinuđena da broj od 6.000 zaposlenih smanji za više od dvije trećine.
Blizina granice sa Bosnom i etničko čišćenje 1992/93. godine, navodi izvještaj, pretvorili su ovo područje u ekonomski mrtvu zonu, naseljenu uglavnom švercerima i preprodavcima na crno. Nekadašnje stočarsko preduzeće SKP iz Sjenice, poznato po proizvodnji nekih od najkvalitetnijih jugoslovenskih sireva, propalo je zbog kombinacije korumpiranog rukovodstva, gubitka tržišta i opšteg haosa u zemlji.
Broj grla stoke na Pešteru pao je na svega deset posto predratnog nivoa, dok je rudnik uglja u Štavlju proizvodnju sveo na jedva 60.000 tona godišnje. Pešterska visoravan je, prema izvještaju, ostala gotovo bez ljudi i stoke, jer se ranije prisutan trend ekonomske migracije dodatno ubrzao, pri čemu su se Bošnjaci sa ovih područja uglavnom preseljavali u Novi Pazar, dok su Srbi odlazili ka centralnoj Srbiji.
Šverc kao “nova privredna grana”
Izvještaj posebno ukazuje na pojavu novih, problematičnih oblika privredne djelatnosti, podstaknutih blizinom granica sa Bosnom, Kosovom pod upravom UNMIK-a i Crnom Gorom. Prema navodima, lokalni “biznismeni” su, često u saradnji sa srpskom Državnom bezbjednošću, počeli da švercuju narkotike ka Evropskoj uniji, Bosni, Crnoj Gori i Kosovu, uz trgovinu oružjem, ljudima, alkoholom, duvanom i poljoprivrednim proizvodima. Krizna grupa navodi da je od srpskih sagovornika saznala kako se dio prihoda od ovih kriminalnih aktivnosti koristio za finansiranje lica osuđenih za ratne zločine, uključujući Ratka Mladića.
Nova klasa bogatih, produbljene etničke razlike
Prema izvještaju, bošnjačke vođe u Sandžaku su se u tom periodu hvalile da srpski poreznici u Novom Pazaru bilježe veći uspjeh u naplati poreza nego u bilo kojoj drugoj opštini u Srbiji, iako se stvaran iznos naplate ne zna, jer zvanični podaci nikada nisu objavljeni. Preko noći se, navodi se, pojavila nova klasa bogatih preduzetnika, i srpskih i bošnjačkih, dok je istovremeno veliki broj Srba ostao raditi u državnom sektoru sa niskim platama.
Na ovaj način su se, prema zaključku izvještaja, etničke razlike postepeno počele preslikavati i na ekonomski plan, s obzirom na to da su Srbi, koji su se pretežno oslanjali na neuspješnu državnu privredu, u prosjeku postajali siromašniji.