U vojno-političkom vrtlogu ljeta i jeseni 1944. godine, dok su se jedinice Crvene armije približavale granicama Jugoslavije, a ishod Drugog svjetskog rata na Balkanu postajao sve izvjesniji, Vrhovni štab Narodnooslobodilačke vojske, na čelu sa Josipom Brozom Titom, pokrenuo je pragmatičnu operaciju koja će presudno oblikovati kraj rata i prve godine nove države.
Autor: Adisa Huseinbegović
Serijom ukaza o amnestiji, ponuđen je izlaz pripadnicima kvislinških i kolaboracionističkih formacija, primarno četnicima Draže Mihailovića. Zvanični cilj bio je spriječiti dalje bratoubilaštvo i ojačati jedinstveni front protiv okupatora. Stvarni efekat bio je vojno slamanje konkurentskog pokreta, masovno omasovljenje partizanskih redova pred ključne bitke i, istovremeno, otvaranje vrata za “pranje biografija” brojnih pojedinaca čija je ratna prošlost ostala nedovoljno provjerena.
Prvi formalni korak načinjen je 17. augusta 1944. godine, kada je Vrhovni štab NOV i POJ objavio poziv svim pripadnicima formacija pod kontrolom okupatora, uključujući četnike, domobrane i druge, da napuste svoje jedinice i pridruže se Narodnooslobodilačkoj vojsci. Uslov je bio jasan i vremenski oročen: prelazak je morao biti izvršen do 15. septembra iste godine. Onima koji to učine garantovana je puna abolicija od krivične odgovornosti za učešće u neprijateljskim jedinicama, kao i priznavanje postojećih vojnih činova.
Deklarativno, iz amnestije su bili isključeni ratni zločinci i “organizatori oružanih formacija”, ali mehanizmi za brzu i efikasnu provjeru na terenu nisu postojali. Ovaj poziv bio je prije svega vojno-strateški manevar usmjeren na demoralizaciju i osipanje četničkih jedinica u Srbiji, čija je baza, sačinjena od prisilno mobilisanih seljaka, već bila poljuljana izvjesnim porazom Njemačke.
Ključni udarac četničkom pokretu nije, međutim, stigao sa partizanske strane, već iz Londona. Dana 12. septembra 1944. godine, tri dana prije isteka prvobitnog roka za amnestiju, jugoslovenski kralj Petar II Karađorđević, pod snažnim pritiskom Britanaca, obratio se narodu putem Radio Londona. U svom govoru, nedvosmisleno je pozvao sve borce pod komandom Draže Mihailovića da se “stave pod komandu maršala Tita”. Za hiljade četnika, koji su svoju lojalnost vezivali za kralja i otadžbinu, ova naredba predstavljala je konačni slom legitimiteta njihovog pokreta.
U danima i sedmicama koje su uslijedile, desetine hiljada bivših četnika, posebno na teritoriji Srbije, iskoristili su ponuđenu amnestiju. Zamjena kokarde petokrakom postala je masovna pojava. Nakon oslobođenja Beograda u oktobru 1944. i uspostave privremene vlade Demokratske Federativne Jugoslavije, proces je ozakonjen i produžen, stvarajući pravni okvir za integraciju ogromnog broja novih boraca u redove onoga što će uskoro postati Jugoslovenska armija.
Ova odluka imala je trenutne i dalekosežne posljedice. Vojno, partizanske jedinice su brojčano narasle do neslućenih razmjera, formirajući monolitnu armiju sposobnu da izvede kompleksne operacije poput proboja Srijemskog fronta. Politički, Tito je neutralisao svog glavnog unutrašnjeg rivala bez iscrpljujuće vojne kampanje u samoj Srbiji. Međutim, unutar partizanskih redova, ova politika izazvala je duboko nezadovoljstvo i tihi otpor. Borci iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Crne Gore i drugih krajeva, koji su četiri godine vodili borbu protiv četničkih jedinica i pretrpjeli teške zločine od njihove strane, sada su se našli u istom stroju sa dojučerašnjim neprijateljima.
Zbog nemogućnosti detaljnih provjera, među amnestiranima našao se i značajan broj onih koji su direktno učestvovali u masakrima, paljevinama i teroru. Neki od njih su, zahvaljujući vojnom iskustvu, brzo napredovali u komandnom lancu ili su nakon rata regrutovani u redove nove službe državne bezbjednosti (OZNA) i Narodne milicije.
Kontroverza oko amnestije produbljena je upadljivim dvostrukim standardima primijenjenim u proljeće 1945. godine. Dok je za četnike u Srbiji postojao institucionalni mehanizam abolicije, takav pristup nije primijenjen prema zarobljenim snagama Nezavisne Države Hrvatske (ustašama i domobranima), slovenačkim domobranima i dijelu crnogorskih četnika koji su se zajedno s njima povlačili prema Austriji.
Njihova sudbina zapečaćena je na Blajburgu i u kasnijim marševima poznatim kao “Križni put”, te na stratištima poput Kočevskog Roga, gdje su izvršene masovne likvidacije bez suđenja. Oni koji su odbili amnestiju i nastavili borbu, poput glavnine snaga Draže Mihailovića, doživjeli su konačni vojni slom u bici na Zelengori u maju 1945. godine. Jedini značajniji izuzetak bila je Dinarska četnička divizija Momčila Đujića, koja se organizovano povukla prema Italiji i predala zapadnim Saveznicima.
U postjugoslovenskom periodu, amnestija iz 1944. postala je predmet suprotstavljenih historiografskih i političkih tumačenja. U Srbiji je revizionistički narativ često koristi kao “dokaz” da je četnički pokret u suštini bio antifašistički i da je samo čekao pravi trenutak da se okrene protiv okupatora, prešućujući pritom godine otvorene kolaboracije. U Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, ista se pojava tumači kao potvrda teze o kontinuitetu velikosrpske politike unutar komunističkog sistema, odnosno kao pragmatični pakt sklopljen na štetu drugih naroda. Činjenice, lišene ideoloških interpretacija, ukazuju na složenu odluku vođenu vojnom nuždom i političkim pragmatizmom, čije su posljedice trajno opteretile odnose unutar nove jugoslovenske države.
Izvor: Stav.ba