Ibn Haldun, mislilac čija su djela, a posebno monumentalna “Muqaddimah” (Uvod), stoljećima oblikovala intelektualne horizonte i Istoka i Zapada, danas se u akademskim krugovima s pravom komemorira kao utemeljitelj sociologije i modernih društvenih nauka.
Njegov rad, koji je istinsku aklamaciju evropskih historičara doživio nakon ponovnog otkrića u 19. vijeku, postavio je temelje za razumijevanje ciklične prirode civilizacija. Britanski historičar Arnold Toynbee opisao ga je kao tvorca „najveće filozofije historije koju je ikada stvorio bilo koji um, u bilo kojem trenutku i u bilo kojoj zemlji“.
Rođen u Tunisu 27. maja 1332. godine kao Abdurrahman bin Muhammed bin Haldun, poticao je iz ugledne porodice čiji korijeni sežu do Wail ibn Hujra, ashaba proroka Muhammeda. Inicijalno obrazovanje stekao je od svog oca, učeći Kur'an napamet i savladavajući arapski jezik, književnost i islamsko pravo pod mentorstvom najistaknutijih učenjaka svog vremena. Njegova mladost, međutim, bila je obilježena tragedijom; u epidemiji kuge koja je poharala Evropu i Sjevernu Afriku, izgubio je roditelje i mnoge učitelje. Ipak, osvajanje Tunisa od strane Marinida omogućilo mu je susret s andaluzijskim učenjacima, čija su predavanja dodatno izbrusila njegov intelektualni profil.
Haldunov život bio je dinamičan spoj nauke i visoke politike. Svoju karijeru započeo je kao pisar u Tunisu, da bi kasnije obavljao visoke funkcije sekretara, sudije i čuvara pečata u Maroku, Tlemcenu i Biskri. Učestvujući direktno u intrigama na dvorovima sultana i vezira, stekao je dragocjeno iskustvo o mehanizmima vlasti koje će kasnije pretvoriti u teoriju.
Nakon turbulentnog političkog perioda u Emiratu Bijayé i Andaluziji, Ibn Haldun se povlači u osamu. Godine 1375. naseljava se u zamak Ibn Salama, gdje u naredne četiri godine mira nastaje prva verzija njegovog životnog djela, Kitâbü'l-İber. Upravo je ovdje, 1377. godine, dovršio nacrt Muqaddime, uvodnog dijela koji će postati slavniji od same historije svijeta kojoj je prethodio.
U Muqaddimi Ibn Haldun ne piše samo hroniku događaja; on utemeljuje „nauku o ljudskoj civilizaciji“ (ilm al-umran). On kritikuje dotadašnje historičare zbog pukog oponašanja i nedostatka kritičkog metoda, te uvodi sociološke kategorije poput asabiyye (društvene kohezije) kako bi objasnio uspon i pad dinastija. Njegov cilj bio je pružiti perspektivu koja ljudima omogućava da razumiju prošlost kako bi predvidjeli budućnost, oslobađajući ih slijepog oponašanja tradicije.
Posljednje decenije života Ibn Haldun provodi u Egiptu, tadašnjem centru islamskog svijeta. Tu je obavljao funkcije profesora na medresi Kamhiye, poglavara Baybarsove tekije i vrhovnog sudije malikijskog mezheba. Čak i tada, dok je predavao i presuđivao, nastavio je neumorno raditi na dopunama svog djela, dodajući mu opsežnu autobiografiju pod nazivom Et-Ta'rif.
Jedan od najfascinantnijih trenutaka njegove biografije dogodio se 1401. godine tokom pohoda na Damask, kada se susreo sa Tamerlanom, osnivačem Timuridskog carstva. Ovaj susret dvojice giganata, jednog koji je osvajao mačem i drugog koji je osvajao perom, ostao je zabilježen kao jedinstven dijalog o prirodi moći i historije. Ibn Haldun je preminuo u Kairu 1406. godine, u 74. godini života, služeći svoj šesti mandat kao sudija.
Iako je Ibn Haldun za života bio poznat, njegova istinska veličina bila je zaboravljena sve do 16. vijeka, kada su ga ponovo otkrili osmanski historičari. Mislioci poput Katipa Čelebija, Naime i Ahmet Cevdet-paše koristili su njegove teorije kako bi analizirali stanje Osmanskog carstva, videći u njegovim cikličnim fazama rasta i stagnacije ogledalo sopstvene države.
Danas se Haldunovo naslijeđe posmatra kao ontologija društvenog postojanja. On je istovremeno bio historičar, sociolog, filozof, ekonomista i politolog. Njegova djela su više od puke historije; ona su studija o ekonomiji, obrazovanju i ljudskoj prirodi. Ibn Haldun je postavio čvrst teorijski temelj za razumijevanje multikulturalnog svjetskog poretka, dokazujući da se zakoni društva mogu proučavati s istom preciznošću kao i zakoni prirode.
Šest stoljeća nakon njegove smrti, on ostaje “otac društvenih nauka” čije opservacije, utemeljene na ličnom iskustvu i dubokoj analizi, i dalje nude najjasnije ključeve za razumijevanje uspona i padova ljudskih civilizacija.
Izvor: GZT