U časopisu Odjeljenja za srpski jezik i književnost Matice srpske (Октоих: Часопис Одјељења за српски језик и књижевност Матице српске – Друштва чланова у Црној Гори, XV/16 (2025), 145–1, Гимназија “Слободан Шкеровић“ Подгорица) objavljen je tekst Rosande Bajović koji, u upravno naučnom smislu, predstavlja paradigmatičan primjer ideološki motivisanog i metodološki neodrživog pristupa kulturnoj baštini. Časopis, već duže vrijeme prepoznat po diskurzivnim obrascima koji sistematski marginalizuju bošnjačko književno kulturno nasljeđe, ovim prilogom dodatno potvrđuje tendenciju da se interpretativni prostor pretvara u instrument kulturno političke hegemonije.
Piše: Faruk Međedović
U svom opsežnom radu, od trideset stranica, Bajović primjenjuje niz postupaka koji odstupaju od savremenih naučnih standarda: selektivnu upotrebu izvora, zanemarivanje relevantne komparativne literature, te retoričke konstrukcije koje imaju za cilj da potisnu, relativizuju ili diskvalifikuju estetsku, poetičku i kulturno historijsku vrijednost epskog stvaralaštva Avda Međedovića. Takav pristup ne samo da je u suprotnosti s međunarodno potvrđenim istraživanjima o njegovom djelu već i demonstrira svjesno ignorisanje činjenice da se Međedovićev opus ubraja u najznačajnije domete svjetske usmene epike.
Ovakva vrsta ideološki obojenog tumačenja, lišena naučne objektivnosti i kritičke samorefleksije, ne doprinosi razumijevanju kulturne kompleksnosti regiona, već, naprotiv, produbljuje epistemološke i interpretativne barijere. Time se ne narušava samo integritet naučnog diskursa nego se i kulturno nasljeđe jedne zajednice izlaže neargumentovanom potcjenjivanju, što je u savremenoj humanistici neprihvatljivo.
Rosanda Bajović na samom početku svog teksta problematizuje rad Milmana Parryja i Alberta Lorda, američkih istraživača sa Harvardovog univerziteta, čija su terenska istraživanja u Sandžaku i susjednim područjima, zahvaljujući izuzetnom stvaralačkom kapacitetu Avda Međedovića, omogućila konačno rješavanje homerovskog pitanja. Posebno je značajna Lordova tvrdnja da je Međedović, u pogledu epske tehnike, bio “najbliži živući analogon Homeru”, što predstavlja jedan od temeljnih postulata moderne oralne teorije.
Bajović, međutim, nastoji da čitaocima predstavi interpretaciju prema kojoj Lord navodno nije smatrao da Međedovićevi epovi posjeduju umjetnički domet uporediv s Homerovim, već samo tehničku srodnost u načinu izvođenja. U tom okviru ona sugeriše da su srpske narodne pjesme koje je zapisivao Vuk Karadžić navodno “kvalitetnije” i “bliže Homeru” od epova Avda Međedovićeva, čime se konstruiše hijerarhija koja nema uporište ni u savremenoj komparativnoj epici ni u rezultatima međunarodnih istraživanja.
Ovakva argumentacija počiva na selektivnom čitanju izvora i svjesnom zanemarivanju činjenice da su vodeći svjetski stručnjaci za homerologiju, uključujući Gregoryja Nagyja, Johna Milesa Foleya i Davida Elmera, Međedovićeve epove ocijenili ne samo kao ključne za razumijevanje strukture antičke epike nego i kao djela izuzetne literarne vrijednosti. Njihova estetska snaga, narativna kompleksnost i obim, koji u pojedinim slučajevima nadmašuje i Homerove epove, svrstavaju ih među najznačajnije primjere svjetske usmene književnosti.
Ignorisanje ovih činjenica, kao i potiskivanje međunarodno verificiranih naučnih nalaza, rezultira interpretacijom koja više pripada domenu ideološke konstrukcije nego naučne analize. Time se ne samo narušava integritet akademskog diskursa nego se i kulturno nasljeđe Avda Međedovića izlaže neargumentovanom potcjenjivanju, što je u savremenoj humanistici metodološki i etički neprihvatljivo.
Rosanda Bajović, nastojeći da dehomerizuje i istovremeno dehumanizuje stvaralački opus Avda Međedovića, upušta se u niz retoričkih i metodoloških postupaka kojima diskvalifikuje međunarodno priznate stručnjake iz oblasti usmene književnosti i komparativne epike. Ti istraživači su, na osnovu objektivnih analiza i relevantnih komparativnih studija, dosljedno ukazivali na izuzetnu vrijednost Međedovićevih epova.
Među autorima koje Bajović napada našao se i uvaženi akademik Novak Kilibarda, kojeg optužuje da je navodno “na političkim tribinama” i “ideološki podilazeći masama” tvrdio kako je Avdo Međedović u svakom smislu ravan Homeru. Takva tvrdnja predstavlja ozbiljnu deformaciju činjenica. Kilibarda je o Međedoviću govorio isključivo u okviru stručnih simpozija, naučnih skupova i tematskih konferencija posvećenih njegovom djelu, a ne u političkim kontekstima kako Bajović insinuira. Ovakva interpretativna strategija, zasnovana na imputiranju političkih motiva tamo gdje ih nema, predstavlja pokušaj da se diskredituje ne samo Kilibardin naučni autoritet već i širi korpus međunarodnih istraživanja koja potvrđuju da Međedovićevi epovi posjeduju izuzetnu estetsku, narativnu i poetičku vrijednost. Time se Bajović udaljava od naučne objektivnosti i ulazi u prostor ideološki motivisanog tumačenja, koje je u savremenoj humanistici metodološki neodrživo.
Rosanda Bajović u svom tekstu nastavlja niz ideološki motivisanih interpretacija usmjerenih na dehomerizaciju i istovremenu devalvaciju stvaralačkog opusa Avda Međedovića. U tom okviru ona se, s izrazitom retoričkom agresivnošću, obrušava na više međunarodno priznatih autoriteta iz oblasti homerologije i usmene epike, čiji su radovi od fundamentalnog značaja za razumijevanje odnosa između Homerove i Međedovićeve tradicije.
Posebno je indikativan njen napad na profesora dr. Zlatana Čolakovića, dugogodišnjeg saradnika Alberta Lorda, kao i na njegovu suprugu, istraživačicu Marinu Čolaković Rojc. Bajović nastoji da diskredituje njihove međunarodno priznate studije o komparativnoj analizi Homerovih i Međedovićevih epova, pri čemu zanemaruje činjenicu da se njihovi radovi ubrajaju u najcitiranije i najuticajnije u savremenoj oralnoj teoriji.
Na meti njenog osporavanja našli su se i brojni crnogorski kulturni i drugi naučni djelatnici koji su afirmativno pisali o Međedovićevom stvaralaštvu: književnik Husein Bašić, pisac i publicista Balša Brković, Vlatko Simunović, profesor Sead Šemsović, te historičar i političar Rifat Rastoder. Bajović njihove ocjene paušalno svodi na “čaršijsku” i “neobaviještenu” recepciju, čime se služi strategijom diskreditacije koja je u potpunoj suprotnosti s akademskim standardima argumentacije.
Naposljetku, Bajović se osvrće i na moj rad, konkretno na roman “Gefährliches Spiel mit Homer”, u prijevodu “Opasna igra s Homerom”, dovodeći u pitanje njegovu interpretativnu vrijednost i tvrdeći da takvo književno djelo ne može biti relevantno za zaključak o Međedoviću kao pjesniku planetarnog značaja. Takva kritika, međutim, promašuje osnovnu svrhu književne fikcije i njen doprinos kulturnoj recepciji te predstavlja još jedan primjer reduktivnog čitanja koje zanemaruje širi kontekst istraživanja o Međedovićevom opusu.
Ovakav skup napada, usmjeren protiv različitih autora, disciplina i metodoloških pristupa, ukazuje na konzistentnu strategiju delegitimacije svih interpretacija koje potvrđuju izuzetnost Avda Međedovića. Time se Bajović udaljava od naučne objektivnosti i ulazi u prostor ideološki motivisanog osporavanja, što je u savremenoj humanistici neodrživo i metodološki neprihvatljivo.
Rosanda Bajović svoj tekst zaključuje tvrdnjom da su, prema njenoj interpretaciji, svi afirmativni prikazi Avda Međedovića u međunarodnoj naučnoj literaturi zapravo “usiljeni aksiološki pokušaji homerizacije”. Takva formulacija implicira da su brojni svjetski priznati istraživači navodno bili motivisani ne naučnim uvidima već, kako se može naslutiti iz njenog diskursa, činjenicom da je Međedović pripadnik bošnjačke nacije. Time se uvodi problematična i metodološki neutemeljena pretpostavka o etničkoj pristrasnosti kao pokretaču naučnih zaključaka, što je u savremenoj komparativnoj epici potpuno neodrživo.
Bajović dodatno tvrdi da “ne bi bilo ništa” od Međedovićevih epova, koje na jednom mjestu pejorativno opisuje kao “sklepane u desetercu”, uz napomenu da je deseterac navodno “srpski izum”. Ovakva tvrdnja zanemaruje dobro dokumentovanu činjenicu da je deseterac jugoistočnoevropski metrički obrazac prisutan u različitim etničkim i kulturnim tradicijama te da njegova upotreba nikako ne može biti argument za osporavanje autentičnosti ili vrijednosti Međedovićevog stvaralaštva.
Posebno je indikativno da Bajović previđa jedan od ključnih dokaza o univerzalnosti i literarnoj snazi Međedovićevih epova: Albert Lord je ep “Ženidba Smailagić Meha” preveo na engleski jezik, “The Wedding of Smailagić Meho”, i to u proznoj formi, upravo kako bi međunarodnoj akademskoj zajednici omogućio pristup njegovoj narativnoj strukturi i estetskim kvalitetima. Ovaj prevod predstavlja jedan od najvažnijih dokumenata u razvoju oralne teorije i potvrđuje da Međedovićevi epovi posjeduju vrijednost koja prevazilazi lokalne i regionalne okvire.
U konačnici, Bajovićina interpretacija ne počiva na naučnoj argumentaciji već na retoričkim konstrukcijama koje imaju za cilj da delegitimišu međunarodno potvrđene nalaze o izuzetnosti Avda Međedovića. Takav pristup udaljava se od akademske objektivnosti i ulazi u prostor ideološki motivisanog osporavanja, što je u savremenoj humanistici metodološki i etički neprihvatljivo.
Izvor: Sandzacke.rs