Pročitao sam gotovo sve romane Kemala Musića, ali “Mrtvare“ su me zatekle iskreno nespremnog. Mislio sam da poznajem njegovu rečenicu, njegovu mjeru bola i način na koji iz ljudske sudbine izvlači ono najdublje i najteže, ali ova roman-poema pokazala je da postoje knjige koje ne produžavaju već postojeće iskustvo čitanja, nego ga iz temelja pomjeraju.
Piše: Božidar Proročić, književnik
U “Mrtvarama“ nema izmišljene tuge niti književne distance koja bi čitaoca zaštitila od onoga što čita; sve je ogoljeno do tačke u kojoj tekst prestaje biti priča i postaje svjedočenje, gotovo fizičko prisustvo pred predmetima, mjestima i imenima koja nose težinu čitavog jednog vijeka stradanja. Zbog toga se ova knjiga ne može završiti zatvaranjem korica. Ona ostaje kao nelagodna tišina koja traje i nakon posljednje stranice.
Kemal Musić u “Mrtvarama“ ne traži od čitaoca da bude posmatrač, nego svjedok. To nije uobičajeno čitalačko iskustvo u kojem se prati radnja, pamte likovi i kasnije sve ostane u sferi književne impresije. Ovdje se od čitaoca traži da stoji pred predmetima kao pred moralnim dokazima, da gleda u cipele, u zemlju, u prag, u mermer, i da iz tih predmeta iščitava ono što istorijski diskurs često ne uspijeva da izgovori bez ostatka.
Dvije cipele, dva puta, dva života, a između njih gotovo cijeli vijek bošnjačkog stradanja, sabijen u slike koje ne traže objašnjenje nego suočavanje. U tom smislu roman-poema funkcioniše kao prostor u kojem se istorija ne interpretira, nego osjeća, i upravo zbog toga njena snaga nije u naraciji, nego u gustini simbola koji se ponavljaju i vraćaju kao jeka koja ne prestaje.
Adem i Bekir nisu klasični likovi u romanesknom smislu, nego dvije varijante iste sudbine, razdvojene vremenom, ali spojene istim iskustvom izgnanstva i gubitka. Adem bježi nakon Mitrovdanske noći 1924. godine, iz Vraneša, iz svijeta koji se raspada u plamenu i dimu, noseći sa sobom ne samo tijelo nego i ostatke jednog života koji još nije ni postao sjećanje. Bekir bježi u julu, u vremenu koje je jednako nemilosrdno, ali istorijski drugačije kodirano, u koloni koja više ne predstavlja kretanje nego oblik egzistencije pod prisilom.
Obojica nose cipele, ali te cipele nisu samo obuća; one su produžetak njihove sudbine, materijalizacija njihovog puta i njihove nemoći da taj put promijene. Ademove cipele počinju kao predmet želje i mladosti, kupljene za svadbe i vašare, a završavaju kao iznošeni, raspadnuti trag bijega. Bekirove cipele, naprotiv, od početka nose nešto zlokobno u sebi, jer dolaze iz humanitarne pomoći, iz „niskih zemalja“, iz svijeta koji pomaže, ali ne razumije, i koji šalje obuću koja već pripada smrti prije nego što dotakne život.
U tom sloju romana posebno se izdvaja simbolika zemlje i praga, jer Musić ne ostaje samo na velikim historijskim narativima, nego ih spušta na nivo taktilnog, gotovo fizičkog iskustva. Adem u torbi nosi grumen zemlje iz zavičaja, i taj grumen postaje njegova najvažnija relikvija, važnija od dokumenta, važnija od sjećanja, jer u njemu nije sadržana samo geografija nego i miris postojanja koje je prekinuto.
Zemlja kod Musića nije pozadina, nego aktivni čuvar identiteta, posljednji materijalni dokaz da je čovjek negdje pripadao. Prag, s druge strane, funkcioniše kao najkraća granica između života i nestanka. On nije samo arhitektonski element, nego linija preko koje se prelazi iz sigurnosti u neizvjesnost, iz doma u kolonu, iz jezika u tišinu. Bekirov poljubac praga nije emotivni gest, nego čin konačnog odvajanja od svijeta koji prestaje da postoji u trenutku kada se napušta.
“Mrtvare“ su roman-poema koja se ne razvija linearno, nego kružno, kroz ponavljanje motiva koji svaki put dobijaju novu težinu. Novembar i jul, Istok i planina, cipele i zemlja, mermer i zid, sve se vraća, ali nikada isto. Svaka rečenica nosi osjećaj da je već izgovorena, ali u drugačijem vremenu, kao da se trauma ne može ispričati jednom, nego se mora stalno vraćati kako bi uopšte ostala vidljiva.
Upravo u toj strukturi ponavljanja Musić gradi atmosferu u kojoj čitalac ne može ostati distanciran, jer tekst ne dozvoljava stabilnu poziciju posmatrača. On stalno pomjera fokus između dva vremenska sloja, između dvije geografije i dvije vrste bola, i na taj način stvara osjećaj da se sve dešava istovremeno.
Posebno potresan sloj romana odnosi se na odnos prema jeziku i tišini. U Musićevoj prozi riječi nisu ukras, nego posljednje sredstvo preživljavanja. One su kratke, ogoljene, ponekad svedene na minimum, ali upravo u toj redukciji nastaje njihova snaga. “Orijentir – Istok“, “Mora“, “Svi“ – to nisu samo rečenice, nego znakovi prisile, fragmenti svijeta u kojem se jezik raspada pod težinom događaja.
Nasuprot tome stoji riječ “otadžbina“, koja u romanu gubi svoju svečanu retoriku i pretvara se u praznu formu, u nešto što ne govori, nego ćuti. “Otadžbina je ćutala“ postaje jedna od ključnih rečenica knjige, jer u njoj se ne optužuje direktno, nego se bilježi odsustvo reakcije, ono moralno prazno mjesto koje omogućava da se tragedija dogodi bez otpora.
U završnom sloju romana, epilog ne donosi razrješenje, nego dodatno proširenje bola. Ademovi sinovi dolaze u Vraneš po zemlju za mezar i time zatvaraju krug koji je započeo izgnanstvom. Zemlja se vraća zemlji, ali ne kao povratak, nego kao simboličko dovršenje jednog života koji nikada nije imao stabilno mjesto.
Bekir, s druge strane, ostaje u prostoru bijelog mermera, gdje se imena nižu jedno za drugim, pretvarajući individualnu sudbinu u kolektivno pamćenje. Ali ni tu nema rasterećenja, jer broj ne briše čovjeka, nego ga samo drugačije upisuje u pamćenje svijeta.
Na kraju, “Mrtvare“ nisu samo roman o stradanju, nego o načinu na koji se stradanje upisuje u predmete, u zemlju, u cipele, u prag i u rečenicu. To je knjiga koja ne traži da bude tumačena sa sigurnom distancom, nego da bude proživljena kao svjedočenje koje ostaje.
Musić je napisao tekst u kojem književnost prestaje biti opis i postaje prostor moralnog suočavanja, gdje čitalac više ne može ostati samo čitalac. Zato “Mrtvare“ ne završavaju posljednjom stranicom, nego tek počinju nakon nje, u onome što ostaje u čovjeku kao nemir, kao pitanje i kao slika koja se ne briše.