Objavljivanje na bosanskom jeziku memoara “Moj život s Ataturkom“ predstavlja važan događaj za historiju jugoistočne Evrope, ali i za razumijevanje modernizacije Turske u 20. stoljeću. Institut za historiju, demografiju i antropologiju BANU objavio je ovu knjigu u prijevodu s turskog koji potpisuje Enes Turbić.
Riječ je o sjećanjima Sabihe Ćorović Gökçen, pokćerke Mustafe Kemala Ataturka, koje je zabilježio novinar Oktay Verel. Knjiga je dragocjena jer otvara pogled iznutra na rane godine Turske Republike, na političku i društvenu transformaciju zemlje, ali i na ličnost samog Ataturka, jednog od najutjecajnijih državnika 20. stoljeća.
Memoari Sabihe Gökçen nisu samo lična priča jedne žene koja je postala simbol nove Turske. Oni su i dokument vremena u kojem je stara imperija nestajala, a na njenim ruševinama nastajala moderna republika. Upravo zbog toga ovo izdanje ima poseban značaj: ono spaja veliku historiju i lično svjedočenje.
U opsežnom i analitičnom tekstu koji prati knjigu, akademik Šerbo Rastoder predstavlja životni put Sabihe Gökçen i glavne tematske okvire memoara. Prema njegovom prikazu, Sabiha je rođena u Bursi 1913. godine. Njen otac Izet-beg Ćorović, prema nekim tumačenjima, bio je muhadžir iz sela Lozna kod Bijelog Polja. Porodica je nakon odlaska s Balkana najprije stigla u Edirne, a zatim se nastanila u Bursi. Sabihina majka Hajrija Čulum također je poticala iz muhadžirske porodice, vjerovatno iz Kosovske Mitrovice.
Rekonstruira se Sabihino porodično okruženje, veze koje su oblikovale njen karakter i ambicije, ali i društvene okolnosti u kojima je odrastala. Njena životna priča vodi od skromnog djetinjstva do jedne od najneobičnijih karijera u modernoj historiji Turske. Sabiha Gökçen letjela je gotovo tri decenije, ukupno dvadeset osam godina, s više od osam hiljada sati leta. Posebno se izdvaja činjenica da je trideset i dva sata provela u borbenim misijama.
Upravo ta činjenica govori koliko su se društvene promjene u Turskoj odvijale brzo i radikalno. Žena pilot u borbenim operacijama početkom tridesetih godina prošlog stoljeća bila je gotovo nezamisliva pojava. Ali u Ataturkovom projektu modernizacije upravo su takvi simboli bili važni. Nova republika nastojala je pokazati da prekida s mnogim starim društvenim ograničenjima i da žene dobivaju mjesto u javnom životu.
Sabiha Gökçen postala jendio tog projekta. Kao djevojčica upoznala je Mustafu Kemala Ataturka i ubrzo postala dio njegove porodice. Taj susret promijenio je njen život. Ataturk ju je usvojio i omogućio joj školovanje, prvo u Ankari, a zatim u Istanbulu. Upravo u tom periodu razvila je interes za zrakoplovstvo koje je tada u Turskoj predstavljalo simbol modernosti i tehnološkog napretka.
Uvođenje prezimena 1934. godine, kroz poznati Zakon o prezimenu, postalo je i simbol nove države. Mustafa Kemal dobio je prezime Ataturk, otac Turaka, a Sabihi je dao prezime Gökçen, što znači “nebo”. Time je njena sudbina gotovo simbolički povezana s avijacijom.
U Ataturkovoj viziji razvoja države zrakoplovstvo je imalo posebno mjesto. Kada je 1935. otvorena Turska škola letenja, Sabiha Gökçen bila je među prisutnima na ceremoniji. Impresionirana demonstracijom padobranaca, izrazila je želju da i sama započne obuku. Ataturk je odmah naredio da bude primljena kao prva studentica škole.
Njena karijera brzo je napredovala. Nakon početne obuke dobila je pilotsku dozvolu, a potom je poslana u Sovjetski Savez na dodatno usavršavanje zajedno s još sedam pilota. Bila je jedina žena među njima. Prvi samostalni let obavila je 1936. godine, što je u turskoj štampi izazvalo veliko oduševljenje.
Ubrzo je počela i vojnu obuku u zrakoplovnoj akademiji u Eskişehiru, gdje je letjela na bombarderima i borbenim avionima. Tokom vojnih vježbi iznad Egejskog mora stekla je reputaciju izuzetno vještog pilota. Godine 1937. učestvovala je i u borbenoj operaciji tokom pobune u Dersimu. Taj događaj ostao je jedan od najkontroverznijih trenutaka u njenoj biografiji, ali je istovremeno učvrstio njen status pionira među ženama u vojnoj avijaciji.
Knjiga Moj život s Ataturkom ne govori samo o tim događajima. Ona pruža i intiman portret Ataturka. Rastoder naglašava da memoari pokazuju kakve su vizije oblikovale novu tursku državu. Jedno od ključnih pitanja bilo je stvaranje nacionalnog identiteta koji više neće počivati prvenstveno na religiji, nego na ideji moderne nacije.
Reforme su zato zahvatile i jezik, obrazovanje, pravni sistem i ulogu religije u društvu. Sekularizam je postao temelj državne ideologije, što je izazivalo brojne rasprave i polemike. U svojim sjećanjima Sabiha Gökçen odbacuje tvrdnje da je Ataturk bio neprijateljski raspoložen prema vjeri. Ona naglašava da je njegova netrpeljivost bila usmjerena prema neznanju i dogmatizmu, a ne prema religiji kao takvoj.
Memoari donose i niz anegdota o njegovom načinu rada. Noćna okupljanja koja su protivnici često tumačili kao dokaz neurednog života, u njenom opisu zapravo su bila produženi radni sastanci na kojima su se raspravljala ključna pitanja države. Slična objašnjenja daje i za mnoge kontroverze koje su pratile Ataturkovu vladavinu, prenosi Bosna.hr.
Istovremeno, urednici knjige upozoravaju da memoare treba čitati i s određenom dozom kritičnosti. Profesor Abidin Temizer s Univerziteta u Burduru u uvodnom tekstu podsjeća da autorica govori o čovjeku kojem je bila duboko odana. Zbog toga je moguće da je njegova slika u knjizi djelimično idealizirana.
Ipak, Temizer naglašava da vrijednost djela nije u arhivskoj preciznosti nego u svjedočenju. Memoari donose emotivnu atmosferu vremena i pomažu historiografiji da razumije svakodnevni život unutar velikih političkih promjena. Upravo zato knjiga predstavlja vrijedan izvor za mikrohistorijske i kulturno-historijske pristupe.
Posebno zanimljivo poglavlje odnosi se na Sabihinu balkansku turneju 1938. godine. Tokom tog putovanja posjetila je više država regiona. U Solunu je obišla kuću u kojoj je rođen Ataturk, zatim je letjela u Bugarsku i Rumuniju, a među najznačajnijim stanicama bila je i tadašnja Jugoslavija.
Dočekana je uz veliku pažnju javnosti i vojnog vrha. Načelnik Generalštaba jugoslavenske vojske tom prilikom joj je uputio riječi koje pokazuju koliko je njen let imao simbolički značaj. Pozdravio ju je kao hrabru ženu koja je svojim letom iznad Balkana postala ponos ne samo Turske nego cijelog regiona. Takva putovanja bila su dio šire diplomatske i propagandne strategije nove republike.
Nakon smrti Ataturka 1938. godine radila je kao instruktorica u Turskoj školi letenja i nastavila promovirati avijaciju među mladima. Udala se 1940. za majora Kemala Esinera, ali je brak kratko trajao jer je njen suprug poginuo tokom rata 1943. godine.
Iz aktivne službe povukla se sredinom pedesetih godina, a konačno je prestala letjeti 1964. Memoare je objavila 1981. godine u okviru obilježavanja stote godišnjice rođenja Mustafe Kemala Ataturka. Time je zaokružila vlastitu priču o vremenu u kojem je odrasla i djelovala.
Sabiha Gökçen preminula je 22. marta 2001. godine u Ankari, samo dva mjeseca nakon što je međunarodni aerodrom u Istanbulu nazvan po njoj. Time je njeno ime trajno upisano u simbolički pejzaž Turske.
U toj zemlji ona je nacionalna heroina. U Bosni i Hercegovini i Sandžaku, međutim, o njenom životu zna se mnogo manje, iako je sama više puta isticala svoje bošnjačko porijeklo. U jednom od posljednjih intervjua potvrdila je da potiče iz porodice s Balkana.
Zbog toga objavljivanje knjige “Moj život s Ataturkom“ ima dodatni značaj. Ona ne govori samo o jednoj slavnoj pilotkinji nego i o vezi između Balkana i Turske, o migracijama, identitetima i historijskim sudbinama koje su oblikovale cijeli region.
Priča o Sabihi Gökçen tako ostaje priča o dvije domovine: o zemlji iz koje su njeni preci otišli i o državi u kojoj je postala simbol modernosti. Između te dvije historije nalazi se život žene koja je letjela visoko iznad svog vremena.
Izvor: Bosna.hr