Doktor Emir Demir je nakon višemjesečnih istraživanja u Istanbulu uspio da i definitivno identifikuje mezar jedne od najznačajnijih ličnosti iz historije Bosne i Hercegovine, Huseina-kapetana Gradaščevića, poznatog kao Zmaj od Bosne. Motiv istraživanja bio je da se stane u kraj učestalim špekulacijama i insinuacijama vezanim za lokaciju njegovog poslednjeg počivališta.
Prilikom istraživanja prvi je pregledan nišan koji se nalazi u pravcu kible velike džamije Ejupsulatan u Istanbulu, za koji se u javnosti tvrdilo da je Husein-kapetanov. Čitanjem natpisa utvrđeno je da se radi o nišanu druge osobe, Ali-paše Džezarija, koji je umro 1876. godine.
Zatim je započela prava potraga za pravim mezarom Husein-kapetana. Demir je koristio materijale profesora Husnije Kamberovića i konsultovao se sa stručnjakom za epitafe Nesipom Pepićem. Glavni oslonac bili su spisi i radovi Hamdije Kreševljakovića.
Fotografija koju je Kreševljaković 1935. objavio pokazala se apsolutno verodostojnom jer je dešifrovano tačno pisanje tariha na slici nišana, kao i pristigli podaci o konfiguraciji zemljišta i okolnih nišana. Time je isključena mogućnost da se mezar nalazi pod nadzorom u haremu Velike džamije gdje su ukopani osmanski visoki funkcioneri. Kreševljakovićeva smjernica da se mezar nalazi u pravcu nekadašnje osmanske veterinarske škole “Bajtarija” igrala je ključnu ulogu.
Natpis na mezaru glasi:
“Hüve'l-Hayyü'l-Baki Eyalet-i Bosna'da İzvornik Sancağından Gradçaniçe Kazasına tabi’ Gradaçaç Kal'asından Gradaçaç Zädelerinden Osman Kapudan Zäde merhüm Es-Seyyid Hüseyin Bey rühiçün Fatiha Fi 11 Rebiulähir 1250.”
Što u prevodu glasi:
“On (Allah) je Živi i Vječni. Iz Bosanskog ejaleta, Zvorničkog sandžaka, Gračaničkog kadiluka s tvrđavom Gradačac: Gradačac-zade (Gradaščević) sin Osman-kapetana, merhum sejjid Husein-beg. Fatiha za njegovu dušu. 11. rebi'ul-ahir 1250. (17. avgust 1834).”
Dokument koji je pronađen ukazuje na to da je Husein-kapetan mogao biti otrovan, što bi ukazivalo na političku eliminaciju, iako to nije moguće potvrditi sa potpunom sigurnošću. Trovanje je u osmanskim dvorskim praksama povremeno korišteno kao sredstvo uklanjanja političkih protivnika. S druge strane, smrt mu je u nekim izvorima pripisana i koleri, iako simptomi nisu u potpunosti odgovarali toj bolesti.
Lokacija mezara potvrđena je kombinacijom vizuelne, lingvističke, arhivske i topografske ekspertize. Ovakav nalaz nije samo emotivno značajan, već je i naučno validan.
Demir je istakao da akademska zajednica u prošlosti nije dala punu pažnju tome da se sistematski potraga za mezarom nastavi, vjerovatno zbog pretpostavke da je lokacija poznata od ranije i da nema potrebe za dodatnim istraživanjima. Međutim, upravo ovo otkriće otvara nove mogućnosti za naučna i kulturna istraživanja i memorijalne inicijative.
On navodi da se idealno može razmotriti prenošenje posmrtnih ostataka Husein-kapetana u Bosnu i Hercegovinu, što bi simbolički predstavljalo jačanje nacionalnog identiteta i historijske pravde. To bi, međutim, zahtijevalo pažljivu koordinaciju između institucija, diplomatije i kulturnih tijela.
Husein-kapetan Gradaščević nije bio samo vojni vođa, već i simbol borbe za autonomiju Bosne i dostojanstvo njenog naroda. Njegov mezar, sada precizno lociran, postaje mesto ne samo sećanja, već i naučne i istorijske verifikacije prošlosti.
Demir zaključuje da je njegovo istraživanje završni korak u pronalasku mezara, dok sledeće faze podrazumevaju institucionalnu odgovornost za čuvanje i negovanje ovog nalazišta i ideje koje ono predstavlja.
Prenošenje nišana i posmrtnih ostataka Husein-kapetana Gradaščevića na teritoriju Bosne i Hercegovine smatra se realnim i izvedivim činom, ali uz niz institucionalnih, logističkih i kulturnih koraka koji zahtijevaju pažljivu koordinaciju. Prema mišljenju većine islamskih pravnika, osnovni princip jeste da se osoba ukopava na mjestu gdje je umrla, no izuzeci su dozvoljeni kada postoji opravdana potreba — na primjer, ako osoba nije ukopana na muslimanskom groblju ili ako je u pitanju očuvanje dostojanstva i kolektivne memorije. Takve odredbe potvrđene su i zvaničnim fetvama Islamske zajednice.
U savremenom kontekstu jačanja nacionalne svijesti, reafirmacije državnosti i potrebe za historijskom pravdom, repatrijacija Husein-kapetana bila bi mnogo više od premještanja fizičkih ostataka — ona bi predstavljala jačanje ideje Bosne kao političkog subjekta i kontinuiteta borbe za autonomiju i dostojanstvo.
Gradonačelnik Gradačca Hajrudin Mehanović je naglasio da će grad pokrenuti inicijativu za povratak ostataka Husein-kapetana u njihovu rodnu zemlju, uz poštovanje institucionalnih nadležnosti Bosne i Hercegovine i Republike Turske. Put do ostvarenja ovog cilja smatra se dugim, ali Grad je posvećen toj nameri jer je mesto Husein-kapetana, kako kaže, u Gradačcu.
Lokacija mezara otkrivena je zahvaljujući timskom radu stručnjaka iz oblasti orijentalistike, osmanistike i epigrafike, među kojima su bili dr. Emir Demir, prof. dr. Husnija Kamberović i Nesib Pepić. Potvrda autentičnosti epitafa na nišanu, koji precizno definiše poreklo, status i datum smrti Husein-kapetana, zatvara višedecenijske spekulacije i omogućava novi pogled na ovu ključnu historijsku ličnost Bosne i Hercegovine.
U razgovoru za medije, Demir kaže da je razumio složenost historijskog i geografskog problema oko lokacije mezara i ističe da je otkriće ne samo emotivno značajno već i naučno validno.
Značajno je i da su pronađene i analize koje ukazuju na mogućnost da je smrt Husein-kapetana bila politički motivisana, sa indikacijama trovanja, što se uklapa u praksu osmanskih dvorskih intriga.
Otkriće ima značajnu emotivnu i naučnu težinu jer osvetljava istorijsko naslijeđe, vraća u fokus borbu za bosansku autonomiju i jača kolektivni identitet naroda. Dalji koraci uključuju institucionalnu odgovornost da se ovo otkriće zaštiti i adekvatno predstavi javnosti i budućim generacijama.