Francuska je prije više od tri vijeka poludjela za svime što je dolazilo iz Osmanskog carstva. Kafa, tkanine, nakit, enterijeri i moda postali su simbol prestiža, a pomama je dobila i svoje ime: “turquerie”. Osmanska estetika tako je postepeno ušla u zapadnjački ukus, mnogo dublje nego što bi se na prvi pogled moglo pretpostaviti.
Sve je počelo jednom šoljicom crne, guste tečnosti. Bila je to turska kafa, gusta poput lučkog mulja i dovoljno jaka da drži budnim nekog sitnog plemića sve do svitanja. Francuska je tada naučila jednu važnu trgovačku lekciju: strane stvari postaju znatno poželjnije kada se serviraju uz ceremoniju, obaviju velom misterije i prodaju po cijeni koja nije namijenjena razumnim ljudima.
Savezništvo koje je šokiralo Evropu
Do 16. vijeka Francuska i Osmansko carstvo već su razvili neočekivano strateško prijateljstvo. Kralj Franjo I i sultan Sulejman Veličanstveni imali su zajedničkog neprijatelja: Habsburgovce. Njihov savez šokirao je tadašnju kršćansku Evropu, jer je francuski kralj bio spreman sarađivati s osmanskim sultanom kako bi oslabio zajedničkog protivnika.
Diplomatiju je pratila trgovina. Više od četiri vijeka kasnije, Turska je i dalje jedna od velikih evropskih proizvodnih sila. Robna razmjena Turske i Evropske unije premašila je 217 milijardi eura u 2025. godini. Turske fabrike na Zapad izvoze automobile, mašine, kućanske aparate, tekstil i odjeću, dok turski zlatari svoje proizvode prodaju na stranim tržištima u vrijednosti od više milijardi dolara.
“Turska i dalje predstavlja strateško proizvodno i opskrbno čvorište za EU”, kaže turski ministar trgovine Omer Bolat.
A taj strateški lanac snabdijevanja nigdje nije tako veličanstveno vidljiv kao na rotirajućem ražnju. Prema podacima Evropskog udruženja proizvođača turskog dönera, u Evropskoj uniji se godišnje proizvede oko 146.000 tona dönera. To je ogromna imperija mesa na ražnju, pored koje osmanski pohod na Beč izgleda kao poduhvat s prilično oskudnom ponudom hrane.
Za Tursku je sada važan sljedeći korak: da proizvodi njenih fabrika na svjetskom tržištu nose i turska imena. Zemlja koja je decenijama proizvodila robu za evropske brendove sada sve snažnije promoviše vlastite brendove i zaštićene tradicije, nastojeći da tursku proizvodnju pretvori u tursko vlasništvo.
A kafa se ponovo našla u centru priče.
Kada je kafa stigla na francuski dvor
Osmanski svijet pretvorio je ispijanje kafe u svojevrsnu društvenu pozornicu. Carigrad je još u 16. vijeku imao kafane. Tu se pilo, sklapalo poslove, razmjenjivalo tračeve i povremeno plašila vlast, jer se pokazalo šta se događa kada se kofein i politika nađu u istoj prostoriji.
A onda je za kafu saznala Francuska. Godine 1669. Sulejman-aga Mustafa Raca, izaslanik osmanskog sultana Mehmeda IV, stigao je u posjetu Luju XIV. Francuski dvor imao je perike, ogledala, ljubavnice i zabrinjavajuće mnogo slobodnog vremena. Ono što mu je nedostajalo bio je kofein.
Sulejman-aga donio je bale cijenjene jemenske kafe Moka. Goste je zabavljao u osmanskom stilu, služeći kafu uz egzotičnu koreografiju šoljica, tkanina i gostoprimstva. Pariško društvo je obratilo pažnju i kafa je ubrzo postala stvar prestiža.
Turci su kafu na Zapad slali u vrećama. Francuzi su naučili da je prodaju na šoljice.
Od kafane do revolucije
Do 1670-ih godina u Parizu su se pojavili ulični prodavci kafe. Godine 1686. Sicilijanac Francesco Procopio dei Coltelli otvorio je lokal koji će postati čuveni Café Procope, mjesto okupljanja pisaca, filozofa i političkih zavjerenika. Osmanska kafana tako je dobila svoju francusku verziju.
Voltaire je pio ogromne količine kafe, Rousseau je često posjećivao kafane, a do vremena Francuske revolucije političke rasprave uz kafu povremeno su prerastale u ulične nemire. Kafa nije putovala sama. Svila, začini, pigmenti i drago kamenje putovali su prema Zapadu mediteranskim trgovačkim putevima, povezujući osmanska tržišta s Evropom i noseći sa sobom mirise i ukuse udaljenih krajeva.
Jedan od tih proizvoda bio je plave boje.
“Turski kamen” koji je stigao iz Perzije
Tirkiz se vijekovima vadio, naročito u Perziji, ali je do evropskih kupaca stizao posredstvom turske i levantske trgovine. Francuzi su ga nazivali “pierre turquoise”, odnosno turski kamen.
Perzijanci su osiguravali kamen. Turci su osiguravali put. Francuzi su dali ime. Na kraju je neko osigurao i baršunastu kutijicu. Tu je počela prava zarada.
Francuska je odlučila prodavati luksuz, a ne samo kupovati ga. U doba Luja XIV, Jean-Baptiste Colbert gradio je nacionalnu industriju na jednostavnoj premisi: zašto slati francuski novac u inostranstvo za lijepe stvari kada Francuska može sama proizvoditi lijepe stvari i navesti strance da svoj novac šalju u Pariz?
Uticaji su pristizali na jedna vrata. Francuski luksuz odlazio je na druga. Luksuz je postao industrijska politika.
“Turquerie” prije nego što je riječ postala brend
Osmansko carstvo nije bilo samo skladište na istočnom kraju evropskog trgovačkog sistema. Francuska “turquerie”, pomama za odjećom, predmetima i enterijerima inspirisanim Osmanskim carstvom, pokazala je koliko je osmanska estetika ušla u zapadnjački ukus.
Tri i po vijeka kasnije, mala šoljica Sulejman-age dobila je nešto što u Versaillesu nikada nije imala: službenu dokumentaciju.
Godine 2025. “Türk Kahvesi”, odnosno turska kafa, dobila je priznanje EU-a kao “zagarantovani tradicionalni specijalitet”. Tako je formalno zaštićen naziv koji je na Zapad stigao mnogo prije nego što je Evropa uopšte poznavala zaštitne znakove.
Ambasador je nestao. Carstvo je iščezlo. Šoljica je ostala.
A kafa je i dalje crna poput lučkog mulja.
Kulturna arbitraža, šoljicu po šoljicu.
Izvor: Turkiye Today