Film “Obraz”, crnogorsko-hrvatsko-srpske produkcije, u režiji Nikole Vukčevića, a prema scenariju Meline Pote Koljević i Ane Vujadinović, nastao na predlošku pripovijetke Zuvdije Hodžića, jedan je od najnovijih obrazaca stereotipizacije Pazaraca i Bošnjaka u cjelini, na najneuralgičnijoj tački historijskog pamćenja i u trenutku kontinuiranih pokušaja “povampirenja” prošlosti. O čemu je riječ?
Piše: Prof. dr. Jahja Fehratović
U savremenoj regionalnoj filmskoj produkciji stereotipizacija bošnjačkog identiteta, posebno onog iz Sandžaka, postaje jedan od bitnih mehanizama ideološke mobilizacije. Kroz analizu filmova poput “Obraz”, serije “Državni službenik”, filma “Falsifikator” te bosanskohercegovačkog ostvarenja “Gori vatra”, uočava se kontinuirana praksa prikazivanja Bošnjaka iz Novog Pazara kao nosilaca kriminalnog, moralno devijantnog ili destabilizirajućeg društvenog elementa. Ovaj narativ nije slučajan, već se uklapa u širi postjugoslovenski ideološki okvir u kojem se kroz filmsku i televizijsku produkciju oblikuju i učvršćuju kolektivne percepcije identiteta.
Filmska estetika time prestaje biti neutralan prostor umjetničke interpretacije i postaje sredstvo reprodukcije društvenih i političkih značenja. Likovi iz Sandžaka, umjesto da budu prikazani kao kompleksni nosioci historijskog iskustva i međukulturalnog suživota (kakvi u najčešćem svom obliku i jesu!), često se reduciraju na arhetipske figure zločinaca, kriminala, izdaje ili moralne devijacije. Time se uspostavlja stereotipna matrica koja ima dugoročne posljedice na kolektivno pamćenje i međunacionalne odnose.
Film “Obraz” reditelja Nikole Vukčevića, temeljen na pripovijetki Zuvdije Hodžića, centralni je predmet ove analize. Radnja je smještena u period Drugog svjetskog rata na prostoru Gusinja. U pripovijetki su balisti, kao militantna albanska formacija, prikazani kao monolitni nosioci zla, dok se u filmskoj interpretaciji uvodi lik Pazarca, odnosno Bošnjaka iz Novog Pazara, portretiran kao centralni izvršilac nasilja, što predstavlja odstupanje od izvornog književnog predloška. Umjesto kompleksnih historijskih i etičkih odnosa između zajednica, narativ se svodi na pojednostavljeni religijski i ideološki konflikt.
U pripovijetki Zuvdije Hodžića “Obraz” ne postoji nijedan junak bošnjačkog porijekla, niti lik iz Novog Pazara, niti se za bilo kojeg lika daje narodnosna i nacionalna odrednica, izuzev za dječaka stradalnika pežorativni oblik nacionalne i vjerske stigmatizacije “vlašče” – što znači dijete hrišćanske vjere i srpske ili crnogorske nacionalnosti. Pripovijedanje je strukturirano kroz univerzalni etički okvir odnosa ljudskosti i neljudskosti u ratnom kontekstu, bez uvođenja savremenih nacionalnih identitetskih kategorija. Fokus je na moralnoj dilemi, na časti, odgovornosti i zaštiti nedužnog, a ne na konstrukciji etnički definiranih kolektivnih krivnji.
Film, nasuprot tome, uvodi identitetske slojeve koji u originalu ne postoje, čime se vrši reinterpretacija izvornog teksta. Posebno je problematičan način na koji se afirmira tvrdnja da je film “baziran na istinitim događajima”, jer se time fikcionalni dodaci legitimiziraju kao historijske činjenice. Time dolazi do prelaska iz sfere umjetničke adaptacije u sferu ideološke rekonstrukcije prošlosti.
Jedan od ključnih elemenata ove konstrukcije jeste i jezik. U filmu se dijalozi između pojedinih likova vode na bosanskom jeziku, dok lik Abida, predstavljen kao negativni bošnjački protagonist iz Novog Pazara, govori naglašeno lokaliziranim pazarskim dijalektom sa izraženim fonetskim i leksičkim obilježjima. Takvo jezičko kodiranje ima jasnu semiotičku funkciju: ono proizvodi identitetsku diferencijaciju i uspostavlja hijerarhiju moralnih i kulturnih vrijednosti između likova. Bosanskim jezikom vođeni su i dijalozi Nur Doke sa Demušom Kodreom, komandantom balističkih snaga, koji donosi smrtne odluke nad civilnim stanovništvom. U bošnjačkom narodu nije prisutan antroponim Demuš; taj oblik prisutan je u albanskom kulturnom krugu, dok bi bošnjačka inačica ovog antroponima bila u vidu hipokoristika Demo. Također, i prezimena protagonista su naglašenog albanskog – Kodre (Demuš), Doka (Nur), Hota (Seljmon), Goska (Aba) – i srpsko-crnogorskog civilizacijskog kruga – Dragović (Jefto) i Savov (Đuro).
Suprotno proznom Hodžićevom predlošku, kroz filmsku jezičku i narativnu strategiju bošnjački identitet iz Sandžaka povezuje se s moralnom devijacijom, dok se drugi identiteti implicitno pozicioniraju kao normativni. U izvornom tekstu takva struktura ne postoji; likovi poput Nur Doke, Demuša, Selmana Hote ili Abaza Gostke pripadaju drugačijem historijsko-kulturnom kontekstu, bez projekcije savremenih političkih identiteta.
U savremenom kontekstu ovakva reprezentacija postaje posebno problematična. U vremenu kada vizuelna kultura snažno oblikuje javno mnijenje, filmovi i serije nisu samo umjetnički proizvodi već i mehanizmi oblikovanja društvenih percepcija. Stoga stereotipizacija Bošnjaka iz Pazara proizvodi dugoročne posljedice u vidu stigmatizacije, socijalne distance, razvoja mržnje i učvršćivanja predrasuda.
U širem okviru, slični obrasci mogu se uočiti i u drugim regionalnim produkcijama, gdje se kroz različite narative reproducira stereotipizacija sandžačkog i bošnjačkog identiteta kao kriminalnog ili društveno devijantnog. Ovi obrasci, posmatrani zbirno, ukazuju na postojanje kulturne matrice koja određene identitete sistemski stavlja u negativan okvir.
Istovremeno, Bošnjaci sebe smatraju jednim od važnih mostova između srpskog i albanskog kulturnog i društvenog prostora, naročito u Sandžaku, gdje su vijekovima funkcionirali kao vezivno tkivo između ova dva dominantna balkanska naroda. Upravo zato njihova redukcija na stereotipne figure predstavlja i kulturnu i političku deformaciju historijske uloge te težnju svaljivanja krivnje za zlodjela drugih s ciljem usmjeravanja nišana prema svjetiljci na njihovom prozoru.
Postavlja se, stoga, pitanje: kome odgovara ovakva proizvodnja značenja? Zašto se u osjetljivom društvenom trenutku iznova aktiviraju narativi koji mogu produbiti podjele među narodima Balkana, posebno između Bošnjaka, Srba, Crnogoraca i Albanaca?
Naš stav je jasan i trajno opredijeljen: traumatična iskustva Balkana ne mogu se svesti na kolektivne krivice. Historijske traume ne mogu biti osnova za generalizaciju odgovornosti. Svaki zločin mora biti individualiziran i pravno i moralno tretiran kao takav. Suprotno tome, kolektivizacija krivice predstavlja oblik revizionizma koji otežava procese pomirenja.
Zločin i zločinac nemaju vjeru ni naciju. Upravo od te tačke počinje proces istinskog suočavanja s prošlošću. Pomirenje podrazumijeva hrabrost da se osudi zlo unutar vlastitog društva, ali i jednaku snagu da se odbaci svaka manipulacija koja pokušava imputirati kolektivnu krivicu čitavim narodima.
Kao Pazarac, Bošnjak, Sandžaklija, građanin Republike Srbije, Balkanac i Evropljanin, odlučno odbacujem svaku formu revizije i zloupotrebe historije koja vodi ka stigmatizaciji Novog Pazara, Bošnjaka i Sandžaka. Jer njihova historijska i savremena stvarnost stoji u potpunoj suprotnosti sa stereotipima koji se u ovakvim filmskim narativima proizvode.
Na kraju, pozivam autore ovakvih narativa da, umjesto konstrukcije podjela, posjete Novi Pazar i upoznaju njegovu stvarnu društvenu strukturu. To je grad u kojem suživot nije fraza, već višestoljetna praksa. U tom prostoru ima mjesta za svakoga, osim za mržnju, laž i namjerno stvaranje podjela.