Dok se mnoge zemlje širom svijeta okreću populističkim, ekstremno desničarskim pokretima, u Srbiji, gdje od jeseni bukti pobuna koja se širi, čuju se zahtjevi za moralni integritet, socijalnu pravdu i direktnu demokratiju, ocjenjuje francuski portal “La Vie des Idées”, koji prenosi tekstove novinara i stručnjaka iz različitih oblasti.
Srbija od novembra doživljava talas revolta velikih razmjera. Od tragične nesreće na novosadskoj željezničkoj stanici, čija se nadstrešnica srušila 1. novembra, kada je poginulo 15 ljudi, svakog dana u 11:52, u vrijeme tragedije, u tišini se okuplja na hiljade građana odajući počast žrtvama.
Nakon ove tragedije, koja se pripisuje korupciji režima, više od 80 univerziteta i srednjih škola bilo je okupirano, advokati i prosvjetni radnici su štrajkovali, a pokret su podržali i poljoprivrednici, navodi se na portalu “La Vie des Idées” u tekstu novinara Jean-Arnault Derensa, koji inače piše i za francuski medijski portal Mediapart.
Suprotno očekivanjima vlasti, pokret ne pokazuje znakove usporavanja. Mobilizacija, koja osuđuje sistemsku korupciju u zemlji, nosi drastične demokratske zahtjeve.
Neki stručnjaci raspravljaju o tome da li su pojedini studentski plenumi „više lijevičarski“ (onaj u Novom Sadu) ili “desničarski“ (onaj na Pravnom fakultetu u Beogradu), ali je u praksi pristup plenumima strogo zabranjen osobama izvan studentske populacije, posebno novinarima.
Nijedna odluka niti javna izjava ne donosi se bez potvrde na plenarnim sjednicama, dok pokret kategorički odbija da istakne bilo koju pojedinačnu ličnost. Radikalni zahtjev za horizontalnom strukturom i direktnom demokratijom u plenumima potpuno destabilizuje režim, koji ne zna koga da napadne. Pokret, također, odbija personalizirati svog protivnika.
“Osoba koja obavlja predsjedničku funkciju”
Ime samog predsjednika Srbije, Aleksandra Vučića, nikada se ne pominje – na plenarnim sjednicama se radije govori o “osobi koja obavlja predsjedničku funkciju“.
“Ne može biti efikasnije strategije protiv vođe koji se konstantno predstavlja kao heroj i mučenik spreman da da život za Srbiju, i koji personalizira sva politička pitanja“, navodi se u tekstu.
Što se tiče opozicije, portal piše da su na posljednjim parlamentarnim izborima i neke “manje grupe ekstremne desnice“ uspjele preći izborni prag, osvajajući nekoliko mandata. “Te grupe, više-manje folklorne, imale su koristi od dobre zastupljenosti u režimskim medijima. U stvarnosti, režim traži upravo takvu vrstu opozicije“, ocjenjuje se u članku.
Vučićev recept: Kontrolirana opozicija
“Ova strategija datira još iz 1990-ih. Da bi bio koliko-toliko prihvaćen na Zapadu, srpskom režimu je korisno da sebi stvori ‘odbojnu’ opoziciju. Tako je Slobodan Milošević koristio Srpsku radikalnu stranku (SRS) Vojislava Šešelja kao strašilo, a sadašnji predsjednik Aleksandar Vučić je dobro naučio tu lekciju“, piše u tekstu.
Vučić je “išao u dobru školu“ – bio je član SRS-a i ministar informisanja u vladi “nacionalnog jedinstva“ tokom rata na Kosovu 1998. godine. Nakon pada Miloševića, SRS se etablirala kao glavna opoziciona snaga, ali je bila zaglavljena na 30-35% glasova.
Tada je Vučić 2008. godine izazvao raskol i osnovao Srpsku naprednu stranku (SNS), s ciljem modernizacije nacionalističkog pokreta kroz stvaranje velike konzervativne stranke koja bi se nominalno predstavljala kao “proevropska“.
Recept je uspio: Vučić je postao potpredsjednik Vlade 2012, premijer 2014, a predsjednik države 2017. godine.
Danas SNS ima apsolutnu većinu u parlamentu i kontrolira sve opštine u zemlji. Partijska kontrola ne samo da dominira političkim životom i institucijama, već i pravosuđem i kulturnim institucijama.
Ekonomija bazirana na rasprodaji resursa i subvencijama
Režim se hvali visokim stopama rasta, ali se taj model u stvarnosti oslanja na štampanje novca i rasprodaju nacionalnih resursa. Svake sedmice Vučić otvara novu fabriku, koje su obično radno intenzivne, s niskim platama i ogromnim državnim subvencijama. Te kompanije često ostaju samo dok mogu profitirati od tih subvencija, prije nego što se presele u jeftinije susjedne zemlje, poput Albanije.
Drugi izvor prihoda za režim je prodaja prirodnih resursa – od bakra na istoku zemlje, ustupljenog Kinezima, do litijuma u zapadnoj Srbiji, obećanog australijsko-kanadskom gigantu Rio Tintu.
Treći izvor dolazi iz prodaje malokalibarskog oružja, jer je Srbija veliki proizvođač tog naoružanja. Srpski kalašnjikovi pronađeni su u Jemenu, Libiji, Siriji i Ukrajini.
Režim, također, održava strukturne veze s organizovanim kriminalom, počevši od globalnih mreža trgovine kokainom, koje se kriju iza huliganskih i navijačkih grupa. Ove kriminalne mreže vladaju sjevernim dijelovima Kosova, gdje djeluju kao zamjena za srpske institucije.
Evropa zna sve, ali ćuti jer ima koristi od njega
Zapadne diplomate i evropski zvaničnici svjesni su ovih problema, ali i dalje odlučno podržavaju Vučićev režim. Zašto?
Prvi razlog je što “nema bolje alternative“. Opozicija je razjedinjena i, prema nekim mišljenjima, mogla bi biti čak i gora – prožeta nacionalizmom i sklona Moskvi.
Drugi razlog je što EU već duže vrijeme nije zainteresovana za proširenje, ali mora održavati privid da se proces i dalje odvija. Za Brisel je korisno da na vlasti budu lideri poput Vučića, formalno “proevropski“, ali u stvarnosti autokratski, jer “EU nije zainteresovana za proširenje koje bi dovelo u pitanje temelje Vučićeve vlasti“.
Treći razlog je “stabilnost“. Lideri poput Vučića i albanskog premijera Edija Rame garantuju odsustvo oružanih sukoba na Balkanu – a to je trenutno jedina definicija “stabilnosti“ koja zanima Evropu.
Rat u Ukrajini mogao je da promijeni ovaj model, ali nije. Srbija je jedina zemlja kandidat za EU koja nije uvela sankcije Rusiji, a Brisel više ni ne insistira na tome.
Evropljani se ne usuđuju pritisnuti Beograd, iz straha da će se još više okrenuti Moskvi.
U međuvremenu, Vučić održava dobre odnose i s Orbanom, Meloni, Netanyahuom, Trumpom, ali i s Putinom i Xi Jinpingom, pozicionirajući se kao lider “koji ima prijatelje u cijelom svijetu“.
Izvor: Beta