Malo je slučajeva u modernoj historiji parlamentarizma u Srbiji kada su artikulisani pozivi za formiranje jedinstvene bošnjačke liste. Ipak, tema zajedničkog nastupa bošnjačkih stranaka vraćala se periodično u politički život Sandžaka, najčešće u predizbornim godinama.
Piše: Nedžad Smailagić
Ideja o jedinstvenoj bošnjačkoj listi prisutna je u političkom diskursu već petnaestak godina, ali do njenog ostvarenja nikada nije došlo zbog rivaliteta bošnjačkih lidera i različitih savezništava sa centralnom vlašću u Beogradu. U teoriji, takva lista bi mogla donijeti stabilnih 6–7 mandata i stvoriti jedinstveni bošnjački poslanički klub u Skupštini Srbije – nešto što Sandžak i bošnjačka zajednica još uvijek nisu imali.
Trenutni pravni okvir stvara objektivno povoljne uslove – snižen cenzus, bonus za manjine, iskustvo kontinuirane prisutnosti u parlamentu od 2000. godine. Ipak, bošnjačke partije i na ovim izborima “idu u tri kolone”, što pokazuje da pravni okvir sam po sebi nije dovoljan za prevazilaženje političkih podjela.
Jedan od najnovijih poziva došao je od Zaima Redžepovića, predvodnika građanske inicijative Za naš Tutin, koji je poručio da Bošnjaci iz Sandžaka na narednim izborima za Narodnu skupštinu Republike Srbije treba da izađu sa jednom, zajedničkom listom. On je naglasio da bi u slučaju da partije ne mogu da se dogovore, trebalo podržati onu stranu koja okupi najviše subjekata, dok bi oni koji insistiraju na samostalnom izlasku zaslužili bojkot birača iz Sandžaka.
“Nema dileme da bi Sandžak tako dobio ozbiljan prostor, političku težinu koju odavno nema i izuzetno moćan klub u Skupštini Republike”, poručio je Redžepović, najavljujući prvi zajednički bošnjački poslanički klub u historiji.
Politička fragmentacija koja košta bošnjačkih mandata
U proteklih dvadeset i više godina, bošnjački politički korpus u Srbiji osvajao je između četiri i sedam poslaničkih mandata, ali gotovo uvijek rascepkano na dva ili tri tabora – SDA Sandžaka, SDP i SPP. Ta podijeljenost značila je da Bošnjaci u parlamentu nikada nisu imali jedinstveni glas, niti su mogli formirati snažan poslanički klub.
Formiranje jedinstvene bošnjačke liste moglo bi, u najboljem scenariju i uz izlaznost od 65-70%, sabrati sve glasove i donijeti stabilnih šest do sedam mandata, umjesto da se oni dijele između više partija. To bi značilo stvaranje prvog zajedničkog bošnjačkog poslaničkog kluba u historiji, sa jasnim političkim kapacitetom i mogućnošću da postane relevantan faktor u pregovorima o državnoj politici.
Aktuelni pravni okvir dodatno favorizuje ovakav pristup. Izborni cenzus je snižen sa 5% na 3%, a glasovi stranaka nacionalnih manjina se uvećavaju za 35% prije raspodjele mandata – promjene koje omogućavaju strankama nacionalnih manjina lakši put u parlament.
Historija neuspješnih pokušaja
Historijski pregled pokazuje da je pitanje jedinstvene bošnjačke liste konstanta u političkom diskursu već više od decenije. To ukazuje na duboku svijest o njenoj potrebi, ali i na jednako duboke prepreke za njenu realizaciju.
Ovo nije prvi poziv za jedinstvenu bošnjačku listu. Još 2008. godine Esad Džudžo, lider Bošnjačke demokratske stranke Sandžaka (BDSS) i kandidat “Liste za Sandžak”, pokrenuo je inicijativu za formiranje zajedničke liste, ali je odbijena od strane Sandžačke demokratske partije Rasima Ljajića uz objašnjenje da je prijedlog “zakasnio”.
Početkom marta 2020. lider SPP-a Muamer Zukorlić također je pozvao na jedinstvenu bošnjačku listu “kako bi se konačno videlo jedinstvo Bošnjaka”, ali su taj predlog odbila druga dvojica bošnjačkih lidera.
Najskiji pokušaj datira iz 2023. godine kada je predsjednica Bošnjačkog nacionalnog vijeća Misala Pramenković pozvala sve bošnjačke partije da nastupe ujedinjeni, ocijenivši da bi jedinstvena lista “doprinijela očuvanju svakog bošnjačkog glasa”. Ni te godine nije došlo do formiranja zajedničke liste.
Sukob prestiža kao glavna prepreka bošnjačkom jedinstvu
Ključni uzrok neuspjeha leži u “sukobu oko prestiža” između lidera bošnjačkih partija, u prvom redu Ugljanina i Ljajića, koji traje od samog nastanka SDA. U ogorčenoj borbi za vlast nad sandžačkim Bošnjacima, nijedan od lidera nije se ustručavao na oslanjanje na “neformalne centre moći”, strane vlade, prije svega na Vladu Turske kao i na bošnjačke političke vođe u Sarajevu.
Sukobi i rivaliteti između Sulejmana Ugljanina, Rasima Ljajića i Muamera Zukorlića oblikovali su bošnjačku politiku više od dvije decenije. Dominantnu poziciju među Bošnjacima imao je Ugljanin sve do lokalnih izbora 2008. godine, od kada ga nadјačava Ljajić, dok od 2016. godine sve više jača uticaj Zukorlića i njegove partije.
Iako su SDA, SDP i SPP u više navrata imali priliku da pokažu jedinstvo, ono je do sada izostajalo. Jedini događaj na kojem su sve bošnjačke partije nastupile zajednički bio je miting podrške predsjedniku Turske Recepu Tayyipu Erdoganu u Novom Pazaru 2016. godine, nakon pokušaja vojnog puča u Turskoj.
Mogućnosti i izazovi
Redžepovićev poziv suočava se s istim preprekama koje su onemogućile prethodne pokušaje: dubokim personalnim animozitetima među liderima, različitim odnosima prema centru vlasti u Beogradu i vanjskim uticajima koji mogu destabilizovati dogovaranje.
Međutim, njegov pristup odlikuje se većom strateškom sofisticiranošću. Jasnoća uslova, pragmatična alternativa i korišćenje pritiska biračkog tijela kao instrumenta discipline predstavljaju inovativne elemente koji mogu povećati šanse za uspjeh.
Bez obzira na neposredan ishod, Redžepovićeva inicijativa doprinosi održavanju diskursa o političkom ujedinjenju i može predstavljati važan korak prema eventualnoj realizaciji ove dugoročne aspiracije bošnjačke zajednice u Srbiji.
Uspjeh ovakve inicijative zavisiće od spremnosti političkih aktera da stavе kolektivne interese iznad personalnih i partijskih – što predstavlja fundamentalni izazov za bošnjačku politiku u Srbiji, ali i test zrelosti političke elite koja bi trebala predstavljati interese svojih birača.
Izvor: Sandzacke.rs