Proglas o principima vraćanja jedinstva Islamske zajednice, koji je objavio muftija sandžački dr. Mevlud ef. Dudić, na prvi pogled djeluje kao dobronamjeran poziv na okončanje dugogodišnjeg raskola unutar Islamske zajednice u Srbiji. Devetnaest tačaka dokumenta, formulisanih “jezikom pomirenja, brige za jedinstvo vjernika i poštovanja dostojanstva pojedinca”, zaslužuju, međutim, pažljiviju analizu. Kada se sagledaju u cjelini, postaje jasno da dokument, iako naslovljen kao okvir za ujedinjenje, u suštini traži od druge strane, Rijaseta i paralelne Islamske zajednice, da prihvati uslove koji graniče s potpunom institucionalnom predajom, a ne sa kompromisom dvije ravnopravne strane.
Piše: Nedžad Smailagić
Već prva i druga tačka postavljaju okvir iz kojeg proizlazi sve ostalo. Islamska zajednica se definiše kao vrhovna vjerska institucija svih muslimana u Srbiji, bez obzira na nacionalnu ili stranačku pripadnost, dok se u tački dva precizira da u Srbiji/Sandžaku može postojati samo jedna, jedinstvena, tradicionalna Islamska zajednica, sa sjedištem u Novom Pazaru i neupitnim vezama sa Sarajevom i Reisu-l-ulemom kao vrhovnim poglavarom. Ovim se unaprijed isključuje bilo kakav model paralelnog postojanja, unutrašnje autonomije ili alternativnog vjerskog centra. Druga strana se, drugim riječima, ne poziva za pregovarački sto da zajednički oblikuje rješenje, već da se izjasni prihvata li već gotov model.
Tačke tri, četiri i pet dodatno učvršćuju taj okvir, naglašavajući saradnju sa Turskom i drugim muslimanskim državama, organizacionu autonomnost unutar Srbije, i poštovanje Ustava i zakona zemlje, elementi koji zvuče kao standardna institucionalna praksa, ali koji istovremeno pokazuju da se cjelokupna arhitektura odnosa iznutra i spolja definiše jednostrano, iz Mešihata, bez ikakvog naznačenog učešća druge strane u kreiranju tih odnosa.
Poništenje temelja postojanja druge strane
Najspornija tačka dokumenta jeste šesta, kojom se tvrdi da Srbija historijski nikada nije imala legitimno pravo na instituciju reisu-l-uleme, te da sve odluke koje su 2007. dovele do uspostave takozvanog Rijaseta i imenovanja takozvanog reisu-l-uleme za Srbiju moraju biti bezuvjetno poništene i deregistrovane kod nadležnih državnih organa.
Ovo nije poziv na ujedinjenje, ovo je zahtjev da druga strana prizna da njeno institucionalno postojanje posljednjih gotovo dvije decenije nikada nije bilo legitimno. Upotreba izraza “tzv.” uz naziv Rijaseta i reisu-l-uleme dodatno pojačava taj ton negiranja legitimiteta, umjesto neutralnog institucionalnog jezika koji bi priličio dokumentu koji tvrdi da teži pomirenju.
Uslovi pojedincima: ostanak, ali bez vlasti
Tačke sedam, jedanaest i dvanaest nude određenu vrstu sigurnosti pojedincima. Imamima i službenicima koji su napustili zajednicu omogućava se bezuslovni povratak, imamima u džematima i vjeroučiteljima ostanak na pozicijama, a čelnicima paralelne zajednice koji “nisu ugrozili čast i dostojanstvo najviših vjerskih titula” nude se funkcije pomoćnika, savjetnika, zamjenika direktora, prodekana i slično.
Naizgled velikodušno, ali suštinski riječ je isključivo o sekundarnim, savjetodavnim pozicijama, nikada o rukovodećim. Formulacija “koji nisu ugrozili čast i dostojanstvo” ostavlja prostor za naknadnu, jednostranu procjenu Mešihata o tome ko uopšte ispunjava taj uslov, čime se otvara mogućnost selektivne primjene.
Tačka deset ovo dodatno zaoštrava, izričito zabranjujući čelnicima paralelne organizacije da se kandiduju za funkciju predsjednika Mešihata u naredna dva izborna ciklusa. Za bilo koje rukovodstvo, prihvatanje ovog uslova značilo bi svjesno pristajanje na sopstvenu dugoročnu političku marginalizaciju, i to upravo u trenutku kada bi, teorijski, “jedinstvo” trebalo da podrazumijeva ravnopravno učešće u budućem vođenju zajednice.
Devet i trinaest: postupak i integracija ustanova
Tačka devet predviđa da će se izbori za čelnike i organe Islamske zajednice sprovoditi prema aktuelnim vremenskim okvirima i postojećim normativnim aktima Mešihata, a izabranom predsjedniku dodjeljivat će muraselu Reisu-l-ulema, čime se ponovo, kao i u tački dva, unaprijed potvrđuje hijerarhijski odnos prema Sarajevu kao datost, a ne kao predmet dogovora.
Tačka trinaest predviđa integraciju obrazovnih ustanova nastalih nakon 2007. u postojeće ustanove Islamske zajednice, što znači da bi obrazovne institucije koje je paralelna zajednica izgradila i razvijala tokom skoro dvije decenije izgubile samostalni identitet i bile pripojene postojećem sistemu, opet bez naznake kakva bi njihova pozicija bila u prelaznom periodu ili kakav bi status zadržalo njihovo dosadašnje osoblje van onoga što je već pokriveno tačkama sedam i jedanaest.
Imovina kao poseban front spora
Tačka četrnaest predviđa da cjelokupna vakufska imovina „otuđena” 2007. godine, kao i imovina uspostavljena nakon toga, bude prenesena na Mešihat. Sama formulacija “otuđena” unaprijed kvalifikuje svaku nekretninu, objekat ili instituciju koju je Rijaset u međuvremenu stekao ili izgradio kao nelegalno pribavljenu imovinu, čime se otvara ozbiljan materijalni spor.
U praksi, ovo znači da bi druga strana, uz gubitak institucionalnog legitimiteta i rukovodećih pozicija, izgubila i imovinsku osnovu za bilo kakvo samostalno djelovanje, čak i kada bi odlučila da se ne pridruži jedinstvenoj zajednici.
Garancije dostojanstva i fond podrške
Tačka petnaest sadrži garanciju da će se proces integracije voditi uz poštovanje časti i dostojanstva svakog pojedinca, dok tačka šesnaest predviđa da cjelokupnim procesom koordinira kabinet predsjednika Mešihata, što znači da nadzor nad sprovođenjem ostaje isključivo u rukama jedne strane.
Tačka sedamnaest najavljuje formiranje posebnog fonda podrške jedinstvenoj zajednici, finansiranog od strane takozvanih inicijatora procesa, takozvanih muslihuna, radi podrške projektima i dugoročnoj stabilizaciji. Ovo uvodi i finansijsku komponentu u proces, ali bez preciziranja porijekla sredstava ili načina raspodjele, što otvara dodatna pitanja o transparentnosti.
Dva puta ka jedinstvu, i pritisak koji se ne prekida
Tačka osamnaest nudi dvije opcije: kolektivni pristup uz potpuno gašenje paralelnog sistema, ili pojedinačno pristupanje jedinstvenoj zajednici. Ovim se, uz zvaničnu ponudu kolektivnog dogovora, ostavlja otvorena i alternativa kojom Mešihat može zaobići pregovore sa rukovodstvom druge strane i pojedinačno pridobijati imame i članove, što u praksi slabi pregovaračku poziciju Rijaseta kao cjeline i stvara podsticaj za individualno napuštanje institucije umjesto zajedničkog rješenja.
Konačno, tačka devetnaest, možda najupečatljivija u cijelom dokumentu, izričito potvrđuje da princip bojkota i izolacije predstavnika i cjelokupnog paralelnog sistema ostaje na snazi sve dok se on zvanično ne ugasi ili priključi jedinstvenoj zajednici. Ovo znači da paralelno sa ponudom “pomirenja”, pritisak izolacije nastavlja da djeluje nesmanjeno, bez ikakvog prelaznog perioda ili gesta dobre volje koji bi pratio proces pregovaranja.
Kada se svih devetnaest tačaka sagleda kao cjelina, jasno je da Proglas nije zamišljen kao pregovarački okvir između dvije ravnopravne strane, već kao unaprijed postavljen model kapitulacije, uz određene garancije lične sigurnosti za pojedince koji pristanu. Institucionalno, od druge strane se traži: priznanje sopstvene nelegitimnosti od samog osnivanja 2007. godine, gubitak rukovodećih pozicija na najmanje dva izborna ciklusa, gubitak kontrole nad obrazovnim ustanovama, prenos imovine, i nastavak izolacije sve do potpune kapitulacije. Pojedincima se, s druge strane, nudi ostanak, ali isključivo u savjetodavnim, sekundarnim ulogama, nikada u pozicijama stvarnog odlučivanja.
Takav paket uslova teško da bi ijedno rukovodstvo dobrovoljno prihvatilo, osim pod izuzetno jakim spoljnim, državnim ili međunarodnim pritiskom, jer bi njegovo prihvatanje u praksi značilo dobrovoljno političko i institucionalno samoukidanje. Ako je cilj Proglasa zaista jedinstvo Islamske zajednice u Srbiji, teško je izbjeći utisak da je put do njega, kako je zamišljen u ovom dokumentu, put koji vodi kroz vrata jedne, a ne obje strane.
Izvor: Sandzacke.rs