Odluka Sandžačke demokratske partije (SDP) da na predstojeće parlamentarne izbore izađe samostalno, kao manjinska lista, predstavlja značajan zaokret u višedecenijskoj politici stranke. SDP je od osnivanja na republičkim izborima nastupala isključivo u koalicijama, a sada će prvi put pokušati da vlastitu političku snagu provjeri sam, bez zaklona partnera koji su mu decenijama obezbjeđivali poslanička mjesta.
Autor: Nedžad Smailagić
Da bismo razumjeli koliko je ovaj potez zapravo neobičan za stranku poput SDP-a, treba se vratiti na sam njen početak, u vrijeme kada Rasim Ljajić još nije bio samostalan politički akter, nego generalni sekretar SDA Sandžaka.
Razlaz sa Ugljaninom i bojkot iz 1997.
Rasim Ljajić i Sulejman Ugljanin bili su, početkom devedesetih, među ljudima koji su formirali SDA u Sandžaku. Ugljanin je bio predsjednik, Ljajić generalni sekretar, ali njihova politička vizija vremenom se sve više razilazila. Ljajić je zagovarao povezivanje sa srbijanskom demokratskom opozicijom i građanskim strukturama, dok je Ugljaninova SDA sve odlučnije insistirala na nacionalnoj politici i autonomiji Sandžaka. Nije riječ bila samo o ličnom sukobu dvojice ljudi, nego o dva sasvim različita odgovora na pitanje treba li bošnjačka politika u Sandžaku biti prvenstveno nacionalna i autonomistička, ili šira, građanska i demokratska.
Prema Ljajićevom kasnijem svjedočenju, prelom je nastupio 1994. godine, kada je Ugljanin, tada u inostranstvu, pokušao iz Turske nametnuti vanredno stanje u stranci, što je Ljajić odbio. Ubrzo potom, Ljajić sa dijelom članstva napušta SDA i formira Koaliciju Sandžak, organizaciju koja će kasnije prerasti u Sandžačku demokratsku partiju.
Najzanimljiviji, a danas gotovo zaboravljen detalj te priče, tiče se parlamentarnih izbora 1997. godine. Ljajićeva struja je tada bila za izlazak na izbore, i to ubjedljivo, Glavni odbor je, prema Ljajićevim kasnijim riječima, glasao 29 prema 7 u korist učešća. Presudila je, međutim, poruka koja je stigla mimo same stranke. Ugljanin je otputovao na islamsku konferenciju u Džedu, odakle je stigla poruka da se tadašnji bošnjački politički autoritet Alija Izetbegović protivi izlasku na izbore, smatrajući da bi učešće značilo pristajanje na institucije sistema koji ne priznaje politička potraživanja Sandžaka. Argument bojkota glasio je da problem Sandžaka treba internacionalizirati, a ne rješavati unutar beogradskog parlamenta.
Ljajić se s tim nikada nije složio. Godinama kasnije nazvao je tu odluku “ogromnom greškom”, jer je bojkot, po njegovoj ocjeni, doveo do političke marginalizacije Bošnjaka u institucijama Srbije. Zbog te odluke, Ljajićeva organizacija 1997. godine nije izašla na parlamentarne izbore, iako je unutar stranke postojala jasna većina za suprotno rješenje.
Od DOS-a do prvog samostalnog testa
Poslije pada Miloševića, situacija se mijenja iz temelja. Ljajić postaje dio rukovodstva Demokratske opozicije Srbije, a njegova organizacija, tada izrasla iz Koalicije Sandžak, prvi put učestvuje na parlamentarnim izborima 23. decembra 2000. godine, ne samostalno, nego u sastavu DOS-a, koji osvaja ubjedljivih 176 od 250 poslaničkih mjesta.
Tri godine kasnije, 2003. godine, SDP je bila članica koalicije “Zajedno za toleranciju, Čanak, Kasa, Ljajić”, koju je Republička izborna komisija zvanično registrovala. Ta koalicija osvojila je 161.765 glasova, ali nije prešla izborni prag i nije dobila nijedan mandat, epizoda koja i danas podsjeća da samostalnije pozicioniranje, čak i uz jake koalicione partnere, nije nikakva garancija ulaska u parlament.
Na izborima 2007. godine SDP je, u savezu sa Demokratskom strankom, osvojila tri poslanička mjesta, da bi 2008. godine, kroz koaliciju “Za evropsku Srbiju”, taj broj narastao na četiri, podaci koje potvrđuju i analiza CeSID-a i historijski pregled same stranke.
Od 2012. godine priču treba pratiti kroz dva odvojena toka, SDP i SDPS, koje ne treba miješati. Rasim Ljajić je 2009. godine osnovao Socijaldemokratsku partiju Srbije, subjekt koji od tog trenutka postaje glavni nosilac bošnjačkog mandata u koalicijama sa vladajućim strankama. Na izborima 2012. godine SDPS nastupa na listi “Izbor za bolji život, Boris Tadić” i osvaja devet mandata, najbolji rezultat u dotadašnjoj historiji stranke.
Od 2014. do 2023. godine SDPS na svim parlamentarnim izborima nastupa isključivo na listama predvođenim Srpskom naprednom strankom, a broj mandata postepeno opada, deset 2014. godine, deset 2016. godine, osam 2020. godine, osam 2022. godine i sedam 2023. godine.
Prvi pravi test poslije 25 godina
Kada se sve ove brojke poslažu jedna pored druge, jasno je da SDP, odnosno SDPS, praktično nikada nije bio testiran onako kako će biti testiran na predstojećim izborima. Uvijek je postojao veći koalicioni partner koji je apsorbovao dio odgovornosti za rezultat, i uvijek je postojao širi izborni okvir koji je olakšavao prelazak cenzusa. Samostalan nastup, čak i kao manjinska lista sa nižim izbornim pragom, prvi je put da stranka mora sama, bez tuđeg imena na vrhu liste, odgovoriti biračima na pitanje zašto bi je trebalo podržati.
Taj nastup, uostalom, ne dešava se u praznom prostoru. Bošnjačko biračko tijelo u Sandžaku već je podijeljeno između najmanje tri ozbiljna aktera, SDA Sandžaka Sulejmana Ugljanina, SPP Usama Zukorlića i sada samostalne liste SDP-a, uz otvoreno pitanje da li će se tome pridružiti i neka od manjih bošnjačkih stranaka ili možda neka od građanskih inicijativa koje su se profilisale tokom prošlogodišnjih protesta. Svaki dodatni samostalni akter dodatno usitnjava isti birački bazen, umjesto da ga uvećava, što otvara pitanje cilja li SDP svojim potezom zaista na osvajanje mandata, ili prije svega na pregovaračku poziciju koju bi solidan broj glasova, i bez ulaska u parlament, mogao donijeti u eventualnim postizbornim kombinacijama.
Status manjinske liste ovdje igra ključnu ulogu, jer snižava praktični prag za ulazak u parlament i čini samostalan nastup znatno manje rizičnim nego što je bio 2003. godine, kada je i jak koalicioni partner poput Čanka i Kasa ostao ispod redovnog cenzusa. Ta niža prepreka djelimično objašnjava zašto se stranka, poslije dvije i po decenije koalicionog djelovanja, uopšte odvažila na ovakav korak.
Sedam mandata iz 2023. godine bilo je rezultat pozicije SDPS-a unutar velike, dominantne koalicije, uz svu logističku i medijsku podršku koju takva pozicija nosi. Bez toga, SDP prvi put mora sam, sopstvenim imenom i sopstvenim programom, odgovoriti na pitanje koliko je zapravo jak u samom Sandžaku. Odgovor na to pitanje, poslije gotovo tri decenije zaobilaznih puteva do parlamenta, dobiće se tek na samim izborima.
Izvor: Sandzacke.rs