Najnovijie optužbe o navodnom secesionizmu u Sandžaku, koje se ovih dana ponovo plasiraju kroz srpske tabloidne medije, predstavljaju već viđeni obrazac političke manipulacije. Riječ je o narativu koji se ciklično aktivira svaki put kada se u javnosti otvori pitanje bošnjačkih prava, političke autonomije ili institucionalne ravnopravnosti.
Piše: Nedžad Smailagić
U tabloidnoj Srbiji autonomija je postala opasnija riječ od korupcije, siromaštva i urušavanja institucija. Posebno kada se izgovori u Sandžaku.
Optužbe o navodnom secesionizmu u Sandžaku, koje se periodično pojavljuju u srpskim tabloidnim medijima, nemaju uporište ni u istorijskim dokumentima ni u zvaničnim političkim aktima bošnjačkih predstavnika tokom devedesetih godina.
Činjenice su jasne i historijski provjerljive: tokom devedesetih godina iz Sandžaka nije dolazio zahtjev za otcjepljenjem, već isključivo za političko-teritorijalnom autonomijom unutar Srbije, tadašnje SRJ. Referendum iz 1991. godine, organizovan od strane Muslimanskog (Bošnjačkog) nacionalnog vijeća Sandžaka, nije sadržavao pitanje nezavisnosti, već autonomije kao mehanizma zaštite kolektivnih prava Bošnjaka u vrijeme raspada Jugoslavije i ratova u okruženju.
Izjednačavanje autonomije sa secesijom predstavlja svjesno falsifikovanje političke stvarnosti i pokušaj retroaktivne kriminalizacije legitimnih političkih zahtjeva jedne nacionalne zajednice.
Tvrdnje da je Sandžak devedesetih bio “secesionistički projekat“, a SDA Sandžaka njegov nosilac, nisu ništa drugo do politički pamflet bez uporišta u činjenicama. Nijedan zvaničan dokument, nijedna odluka, nijedan politički akt tadašnjih bošnjačkih institucija ne govori o otcjepljenju. Govorilo se – i tražilo – više prava, sigurnosti i institucionalne zaštite.
Paradoks je očigledan: autonomije u Evropi su dokaz stabilnosti država, dok se u Srbiji autonomija Bošnjaka proglašava prijetnjom teritorijalnom integritetu. Time se Sandžak svjesno gura u okvir “unutrašnjeg neprijatelja“, a Bošnjaci se tretiraju kao politički sumnjiva zajednica.
Ovakve optužbe nisu usmjerene ka prošlosti – one su poruka za sadašnjost: ne tražite previše, jer ćemo vas ponovo optužiti.
Istorijski izvori koji demantuju optužbe o secesionizmu Sandžaka
Kako bi se otklonile manipulacije koje se u tabloidnom diskursu uporno ponavljaju, važno je podsjetiti na dokumentovane činjenice i izvore iz perioda devedesetih godina, kada se pitanje Sandžaka najčešće zloupotrebljava.
U jeku raspada SFRJ i ratova u regionu, bošnjačka politička elita u Sandžaku artikulisala je zahtjeve za političko-teritorijalnom autonomijom, prvenstveno kao mehanizam zaštite kolektivnih prava i bezbjednosti stanovništva. Najčešće pominjani događaj – referendum iz oktobra 1991. godine – nikada nije sadržavao zahtjev za nezavisnost Sandžaka, niti za njegovo otcjepljenje od tadašnje države.
U samom referendumskom pitanju jasno se navodi da se radi o autonomiji u okviru postojećeg državnog poretka, bez proglašenja nove države ili prekrajanja granica silom. O tome svjedoče arhivski dokumenti Muslimanskog nacionalnog vijeća Sandžaka, ali i izvještaji međunarodnih organizacija.
Human Rights Watch (tada Helsinki Watch) u svom izvještaju iz 1993. godine navodi da su zahtjevi bošnjačkih lidera u Sandžaku bili usmjereni ka institucionalnoj zaštiti manjinskih prava, a ne ka secesiji ili rušenju ustavnog poretka. Ni jedan relevantan međunarodni akter Sandžak nije tretirao kao separatistički region, niti je to pitanje ikada razmatrano u okviru Badinterove komisije.
Važno je podsjetiti i na javne izjave ključnih političkih aktera tog vremena. Tadašnji lider SDA Sandžaka Sulejman Ugljanin više puta je isticao da cilj autonomije nije razbijanje države, već zaštita naroda koji je bio izložen represiji, pritiscima i potpunoj političkoj marginalizaciji. Slične stavove iznosili su i drugi bošnjački politički predstavnici, uključujući Rasima Ljajića, koji je kasnije godinama bio dio državne vlasti u Srbiji.
Iz današnje perspektive, jasno je da se pojam “secesionizma“ koristi retorički i politički, a ne istorijski utemeljeno. Autonomija, kao model unutrašnjeg uređenja, postoji širom Evrope i ne predstavlja prijetnju teritorijalnom integritetu države. U slučaju Sandžaka, ona je bila izraz straha, nesigurnosti i potrebe za institucionalnom zaštitom, a ne politički projekat otcjepljenja.
Zato je važno naglasiti: Sandžak nikada nije imao zvaničan secesionistički program, niti su takvi zahtjevi ikada usvojeni u političkim dokumentima bošnjačkih predstavnika. Sve suprotne tvrdnje predstavljaju pojednostavljivanje, revizionizam ili svjesnu medijsku manipulaciju.
Izvor: Sandzacke.rs