Konstante srpske politike, kazao je nedavno beogradski advokat Sead Spahović, su nacionalizam, antizapadnjaštvo, rusofilija, populizam i anti-individualizam. Istrajavanje na ovim konstantama Srbiji je donijelo status ne samo gubitnika četiri rata u kojima, devedesetih godina dvadesetog vijeka, “nije učestvovala”, nego i države koja je u pemanetnom sukobu sa svim zemljama nastalim rušenjem nekadašnje Jugoslavije.
U intervjuu za portal Radiosarajevo.ba, Sead Spahović kaže da, i pored četiri izgubljena rata, Srbija nastavlja da vodi istu politiku zato što njeni vojni porazi nikada nisu dovedeni do kraja.
“Da je vojni poraz doveden do kraja, Srbija bi prošla kroz proces denacifikacije, demokratizacije i dekriminalizacija društva, što je uslov promjene političkog i ideološkog kursa. Zanimljivo je da ovu politiku ne nameće vlast, koja samo osluškuje i prati ono što misli – narod”, kaže Spahović.
Prema njegovim riječima, srpsko društvo baštini nacionalizam 19. vijeka, što znači da je stotinu i pedeset godina u zaostatku u odnosu na savremeno doba.
“Nacionalistička, antizapadna ideologija Srbije polako dobija obrise nacizma, koji se ne vezuje samo za vladajuću strukturu, nego i za opoziciju. Sve više i za studente, koji ne traže denacifikaciju i demokratizaciju; traže dekriminalizaciju – postojeći kriminalci se uklone, sistem ostaje”, kaže beogradski advokat.
U razgovoru za Radiosarajevo.ba posebno je govorio o studentskom Memorandumu, odnosu prema ratovima devedesetih, Republici Srpskoj, Kosovu i položaju manjina u regionu.
Kao jedan od primjera Spahović navodi činjenicu da su studenti svoj politički program nazvali “Memorandumom“. On smatra da naziv nije beznačajan, podsjećajući na Memorandum Srpske akademije nauka i umetnosti iz 1986. godine i njegovu ulogu u političkom i nacionalnom kontekstu koji je prethodio ratovima devedesetih.
Prema njegovom tumačenju, ideja o “velikoj Srbiji“ danas nije nestala, već je samo promijenila politički jezik. Umjesto otvorenog teritorijalnog širenja, govori se, kako tvrdi, o “kulturnom integralizmu“, odnosno o snažnijem povezivanju Srba izvan Srbije sa državom maticom i političkom uticaju Beograda u državama regiona.
Spahović se pritom poziva i na stavove istoričara Čedomira Antića o tome da je srpski narod, nakon više decenija, svoja prava sačuvao tamo gdje je ratovao. On to tumači kao nastavak ideje prema kojoj se politički ciljevi ostvaruju pritiskom, prijetnjom ili upotrebom sile.
Govoreći o razlikama u odnosu na devedesete godine, Spahović ističe da su se međunarodne okolnosti značajno promijenile, ali smatra da se određeni obrasci srpske politike nisu promijenili. Kao primjer navodi stalno insistiranje na navodnoj ugroženosti Srba u državama regiona i političke poruke o njihovom eventualnom “povratku“ na Kosovo.
U tom kontekstu povlači paralelu sa Evropom tridesetih godina prošlog vijeka i politikom nacističke Njemačke prema Sudetskim Nijemcima. Spahović smatra da se instrumentalizacija pitanja položaja nacionalne manjine može koristiti kao opravdanje za politički pritisak ili teritorijalne ambicije.
Republika Srpska kao “ratni plijen“
Poseban dio razgovora posvećen je Bosni i Hercegovini i Republici Srpskoj. Spahović tvrdi da Srbija, za razliku od svojih ratnih ciljeva iz devedesetih, nije uspjela ostvariti plan potpunog teritorijalnog preuređenja Bosne i Hercegovine, ali smatra da je stvaranjem Republike Srpske ostvaren jedan od ključnih ciljeva tadašnje politike.
Pozivajući se na ranije izjave Dobrice Ćosića, Spahović Republiku Srpsku opisuje kao jedan od najvećih političkih rezultata politike Slobodana Miloševića i Radovana Karadžića. Istovremeno tvrdi da dio političke elite u Republici Srpskoj i danas djeluje protiv države Bosne i Hercegovine.
Spahović smatra da se odnos Srbije prema Bosni i Hercegovini ne može posmatrati odvojeno od politike prema Srbima u regionu. Prema njegovoj ocjeni, upravo takva politika predstavlja kontinuitet ideoloških obrazaca koji su bili prisutni i tokom ratova devedesetih.
Od paravojnih formacija do “ulične politike“
Govoreći o načinu na koji se vlast u Srbiji odnosi prema institucijama i sili, Spahović posebnu pažnju posvećuje ulozi neformalnih i paravojnih struktura.
On podsjeća na različite paravojne formacije koje su djelovale tokom ratova devedesetih, navodeći Dobrovoljačku gardu, Vukove sa Majevice, Crvene beretke i formaciju Kapetana Dragana.
Prema njegovom tumačenju, savremena vlast sve više pokazuje oslanjanje na različite oblike “ulične politike“ i grupe koje funkcionišu izvan standardnih institucionalnih mehanizama. Spahović to povezuje sa nacističkim modelom oslanjanja na političko nasilje i organizovane ulične strukture.
Posebno problematičnim smatra situacije u kojima se regularne državne institucije zaobilaze ili koriste na način koji, kako tvrdi, podsjeća na djelovanje neformalnih formacija.
“Srbija je uništeno društvo“
Spahović smatra da posljedice ratne politike nisu samo materijalne.
Prema njegovim riječima, materijalna razaranja mogu biti obnovljena, dok je za promjenu društvenih vrijednosti potrebno mnogo više vremena. On tvrdi da je Srbija i danas opterećena posljedicama propagande iz devedesetih, posebno kroz način na koji se u školama i javnom prostoru govori o ratovima na prostoru bivše Jugoslavije.
Posebno kritikuje odnos prema ratnim zločinima i smatra da značajan dio društva i dalje nije spreman na potpuno suočavanje sa prošlošću.
U tom kontekstu navodi i političare iz Srbije koji osporavaju sudski utvrđene činjenice o ratnim zločinima, uključujući genocid u Srebrenici.
Srebrenica, Kosovo i odnos prema ratnim zločinima
Govoreći o odnosu srpske politike prema ratnim zločinima, Spahović navodi da je prostor za političare koji otvoreno priznaju zločine počinjene u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i na Kosovu izuzetno mali.
Kao primjer navodi različite političke reakcije nakon obilježavanja godišnjice genocida u Srebrenici, kao i odnos prema zločinima počinjenim tokom rata na Kosovu.
Posebno se osvrće na slučaj otkrivanja masovnih grobnica na Kosovu i hapšenje osobe koja je, prema njegovim navodima, ukazala na njihovu lokaciju. Spahović smatra da bi takav slučaj trebalo istražiti upravo u kontekstu potrebe za utvrđivanjem istine o ratnim zločinima.
“Dva miliona aplauza za ratne zločine“
Govoreći o odgovornosti društva za politiku Slobodana Miloševića, Spahović podsjeća na činjenicu da je Milošević na izborima 2000. godine, uprkos porazu, dobio gotovo dva miliona glasova.
Pozivajući se na raniju ocjenu advokata Srđe Popovića, taj rezultat opisuje kao “dva miliona aplauza za ratne zločine“.
Spahović smatra da se bez suočavanja sa činjenicom da je Milošević imao značajnu podršku građana ne može razumjeti savremena politička scena Srbije. Po njegovom mišljenju, dio ideologije koja je bila dominantna tokom devedesetih i danas postoji, samo u drugačijem političkom pakovanju.
U tom kontekstu posebno govori o pojmu “kulturnog integralizma“, koji vidi kao savremenu formulaciju starijih nacionalističkih ideja.
“Vučić nije uzrok, već posljedica“
Jedna od centralnih teza Spahovićeve analize jeste da Aleksandar Vučić, prema njegovom mišljenju, nije glavni uzrok političkih problema Srbije.
“Nacizam. To je suština, iz toga sve proizlazi. Iz tog ‘legla’ je Vučić izašao, ali nije on uzrok“, rekao je Spahović.
On političku historiju Srbije posmatra kroz kontinuitet od radikalizma Nikole Pašića, preko komunizma i politike Slobodana Miloševića, do savremenog nacionalizma.
Posebno kritikuje dio opozicije koji, prema njegovom mišljenju, koristi drugačiji politički stil, ali zadržava slične stavove prema nacionalnom pitanju, Kosovu, Bosni i Hercegovini i ratovima devedesetih.
“Nekadašnji predsjednik Srbije Boris Tadić dva je puta bio u Srebrenici, ali je, nakon Potočara, oba puta trčao u Bratunac da izniveliše stvar, da uspostavi simetriju. Sjetite se i kako je sastavljena rezolucija o Srebrenici, kako je to bijedno formulisano. Kao da je tekst pisalo Udruženje književnika: osuđujemo onako kako je presudio Haški sud – Srbija nije učinila sve kako bi se spriječila tragedija i sl. To je licemerno, jadno! Za razliku od kripto radikala, kakvi su Boris Tadić i Vojislav Koštunica, kod Vučića i Šešelja je sve direktno i jasno. I sve se vidi kao na dlanu. Da nije Šešelja, nikada ne bismo saznali šta Srbi stvarno misle”.
Pogled prema Sandžaku
U razgovoru Spahović indirektno otvara i pitanje položaja Bošnjaka u širem kontekstu srpske nacionalne politike. Njegova analiza posebno je značajna za Sandžak jer pitanje odnosa prema Bošnjacima, Bosni i Hercegovini, Kosovu i nacionalnim manjinama vidi kao dio šireg političkog obrasca.
Njegova osnovna teza jeste da promjena političkog jezika ne mora nužno značiti i promjenu političke ideologije. Ono što je nekada nazivano teritorijalnim projektima, smatra Spahović, danas se može pojavljivati kroz politički, kulturni, institucionalni i medijski uticaj.
Zbog toga upozorava da se savremene političke poruke moraju posmatrati u širem historijskom kontekstu, a ne samo kroz njihove trenutne formulacije.
Zašto se u Srbiji brane ratni zločinci?
Govoreći o odnosu srpskog društva prema ratnim zločinima, Spahović se osvrnuo i na raniju ocjenu historičarke Latinke Perović, koja je govorila o tome zašto dio društva brani osobe odgovorne za zločine počinjene tokom ratova devedesetih.
Spahović smatra da se odgovor nalazi u činjenici da je politika Slobodana Miloševića godinama imala snažnu podršku birača. Podsjetio je da je Milošević na izborima 2000. godine, iako je izgubio, dobio gotovo dva miliona glasova.
Pozivajući se na nekadašnjeg advokata Srđu Popovića, taj rezultat opisuje kao „dva miliona aplauza za ratne zločine“. Prema njegovom tumačenju, time se ne može objasniti samo izborni rezultat jednog političara, već i dubina društvene podrške politici koja je obilježila ratove na prostoru bivše Jugoslavije.
Spahović smatra da se sličan obrazac može prepoznati i danas, kroz odnos prema pojedincima koji insistiraju na suočavanju sa ratnim zločinima. Kao primjer navodi Natašu Kandić, osnivačicu Fonda za humanitarno pravo, koja je u dijelu srpske javnosti godinama izložena snažnim kritikama i etiketiranju.
Istovremeno, Spahović ukazuje na pojavu da se osobe koje otvoreno kritikuju Kandić i druge zagovornike suočavanja sa prošlošću mogu predstavljati kao prihvatljive u dijelu javnosti, čak i kada imaju pozitivan odnos prema ličnostima osuđenim za ratne zločine.
U tom kontekstu spominje i Mila Lompara, predsjednika Srpske književne zadruge i jednog od kandidata povezanih sa studentskom listom. Spahović ga kritikuje zbog, kako tvrdi, njegovog odnosa prema nacionalnom pitanju i istoriji, navodeći da se u njegovim javnim stavovima mogu prepoznati elementi tradicionalnog srpskog nacionalizma.
Prema Spahoviću, dio savremene nacionalističke politike više ne govori otvoreno o teritorijalnom projektu “velike Srbije“, već koristi termin “kulturni integralizam“. On smatra da se iza drugačijeg političkog rječnika mogu zadržavati slične ideje o posebnoj ulozi Srbije i srpskog naroda u regionu.
Takav razvoj događaja Spahović povezuje sa širim kontinuitetom srpskog nacionalizma od ideja Stevana Moljevića i Dobrice Ćosića do savremenih političkih i intelektualnih krugova.
U izrazito oštroj ocjeni, Spahović navodi da je Vojislav Šešelj, uz Dobricu Ćosića, jedan od najuticajnijih srpskih intelektualaca druge polovine 20. vijeka, upravo zbog toga što je, kako tvrdi, njegov politički diskurs imao snažan odjek u dijelu društva.
Njegova osnovna teza jeste da se političke ideje ne mogu posmatrati samo kroz njihove savremene nazive. Ako se promijeni terminologija, smatra Spahović, to samo po sebi ne znači da su nestale i ideje koje su ranije bile povezane sa teritorijalnim nacionalizmom i politikom devedesetih.