Nakon što je hrvatski novinar Domagoj Margetić podnio prijavu tužilaštvu u Milanu protiv predsjednika Srbije Aleksandra Vučića zbog slučaja “Sarajevo safari“, u javnosti se ponovo otvorilo pitanje odgovornosti za zločine počinjene tokom opsade Sarajeva. Predsjednica Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji Sonja Biserko u intervjuu za STAV ocjenjuje da je srbijansko društvo daleko od suočavanja s prošlošću i da Vučićeva ratna biografija predstavlja moralnu diskvalifikaciju, bez obzira na pravni epilog.
Biserko naglašava da Srbija već decenijama živi pod pritiskom nacionalizma i populizma, bez stvarnog suočavanja s odgovornošću za ratove devedesetih. Prema njenim riječima, nakon pada Miloševića društvo se vratilo istoj političkoj opciji, samo u brutalnijem i autoritarnijem obliku.
Vučićeva moć, kaže ona, ne proističe samo iz institucionalne kontrole, već iz “duboke devastacije vrijednosnog sistema, zarobljenih medija, straha i klijentelizma“. Dugotrajni protesti pokazuju otpor, ali bez odbacivanja nacionalističke paradigme, istinske promjene nisu moguće.
“Snimci sa Jevrejskog groblja postoje – moralna odgovornost je neupitna“
Komentirajući Vučićevo negiranje da je nosio pušku na Jevrejskom groblju tokom opsade, Biserko navodi da je njegovo prisustvo na toj lokaciji nesporno dokumentovano. Da li je pucao – predmet je istrage, ali “politička i moralna odgovornost proizlazi već iz samog prisustva na mjestu s kojeg su ubijani civili“.
“Dobro je poznato da je Jevrejsko groblje bilo jedna od omiljenih pozicija s kojih se pucalo na građane Sarajeva. Postoje snimci na kojima se vidi da je Aleksandar Vučić boravio na toj lokaciji kao dobrovoljac. To je nesporna činjenica. Da li je lično pucao – to ne možemo sa sigurnošću tvrditi, jer to se mora dokazati. Međutim, politička i moralna odgovornost proizlazi već iz samog prisustva na mjestu s kojeg su se svakodnevno ubijali civili”, izavila je Biserko.
Dodaje da prijetnje tužbama britanskim medijima djeluju kao pokušaj zastrašivanja, jer su novinari postavljali legitimna pitanja zasnovana na snimcima i svjedočenjima.
“Elita u Srbiji nikada nije napustila projekt ‘srpskog sveta’“
Po njenoj ocjeni, intelektualne i političke elite u Srbiji nikada se nisu odrekle ideologije koja je devedesetih proizvela katastrofalne posljedice. Nacionalizam je ostao dominantni okvir političkog djelovanja, a Srbija nikada nije prošla proces denacifikacije vlastite ratne politike.
“Posebno je obeshrabrujuća činjenica da je društvo, nakon pada Miloševićevog režima, ponovno izabralo istu političku opciju – ali u još primitivnijem, brutalnijem i autoritarnijem obliku. Aleksandar Vučić u ozbiljnom, demokratski konsolidiranom društvu, koje je prošlo kroz traumu razornog ratnog desetljeća, nikada ne bi smio postati predsjednik države”, kazala je Biserko.
Umjesto kulture odgovornosti, stvorena je kultura poricanja i relativizacije, što omogućava da radikalna ideologija i dalje bude politički mainstream.
Radikali u Srbiji, smatra Biserko, i dalje su dominantni akteri jer u toj zemlji nikada nije uspostavljen stvarni historijski i politički diskontinuitet s politikom devedesetih. Nakon 2000. godine izostala je suštinska lustracija, kao i jasno povlačenje moralne i političke crte prema ratovima, zločinima i ulozi države u njima. Umjesto obračuna s prošlošću, dogodila se prilagodba iste nacionalističke ideologije u “mekšoj“ i spolja prihvatljivoj formi, što je omogućilo njen kontinuitet u javnom životu i političkim strukturama Srbije.
“Konačno, izostanak ozbiljne alternativne političke i vrijednosne ponude, slom demokratskih institucija, kontrola medija i sistematska instrumentalizacija straha omogućili su da radikalni narativ i dalje ostane dominantan okvir političkog života u Srbiji”.
Đinđić kao propuštena šansa
Biserko smatra da je Zoran Đinđić bio jedini autentični evropski lider koji je Srbiju mogao povesti u reforme, ali da nije imao realne šanse: ključne strukture starog režima ostale su netaknute. Njegovo ubistvo, kaže, ogolilo je razmjere kriminalizacije države:
“Promjene su ostale površne, a ključni centri moći ostali su netaknuti. Tek je njegovo ubistvo ogolilo razmjere kriminalizacije države, naročito u bezbjednosnim strukturama, koje su tada – a u velikoj mjeri i danas – imale i zadržale presudnu političku ulogu. To ubistvo je bio brutalan dokaz da duboka država u Srbiji nije poražena, već samo privremeno pritajena”.
Danas, ističe, ne vidi ličnost koja posjeduje njegovu kombinaciju političke snage i moralnog autoriteta.
“Vučić i Dodik povezuju korupcija i organizirani kriminal“
Govoreći o odnosu dvojice lidera, Biserko kaže da su Vučić i Dodik dio istog političkog projekta obilježenog kriminalizacijom društva i pljačkom javnih resursa. Obojica, navodi, preživljavaju zahvaljujući skupim lobističkim mrežama i borbi za vlastiti opstanak:
“Odnos Aleksandra Vučića i Milorada Dodika bio je izuzetno blizak – djelovali su u okviru istog političkog projekta. Riječ je o državnom projektu u kojem su oni, kao političke ličnosti, dali lični pečat, prije svega kroz duboku kriminalizaciju društava i ogromnu pljačku javnih resursa. Ono što ih suštinski povezuje jesu korupcija i organizirani kriminal.
Dodik se, očigledno, pokazao politički vještijim u odnosu prema Sjedinjenim Američkim Državama: uspio je da skine sankcije sa sebe i svoje porodice, uz određene političke ustupke. Vučić je time bio zatečen. Obojica prema američkoj administraciji djeluju preko skupih lobističkih mreža, koje izuzetno mnogo koštaju. U ovakvim okolnostima, i jedan i drugi vode bitku za sopstveni goli politički opstanak”.
Za Dodika smatra da je “politički završio“, ali i dalje kontroliše ključne poluge moći u RS-u. Tesen ishod izbora, uprkos njegovoj ukupnoj moći, pokazuje da promjene dolaze sporo, ali su moguće.
“Vučić je izgubio legitimitet i u zemlji i u inostranstvu“
Prema njenoj analizi, Srbija se nalazi u dubokom političkom vakuumu. Vučić nema odgovor na krizu, njegov autoritet slabi, a promjene u njegovom okruženju odaju nepovjerenje i strah od kraja. Izbori bi bili logično rješenje, ali “on više ne vjeruje u sopstvenu pobjedu“.
Biserko upozorava da je situacija izrazito napeta i da su mogući opasni scenariji, te da je neophodna aktivna uloga EU kao posrednika. Sama Srbija, kaže ona, nema kapacitete za stabilan rasplet.
Stabilizacija regiona: “EU se vraća, što otvara prostor BiH“
Iako cijeli region prolazi kroz demokratsku regresiju, pozitivno je što se EU ponovo snažnije angažuje na Zapadnom Balkanu. To donosi šansu za Bosnu i Hercegovinu – jačanje institucija, ubrzanje reformi i smanjenje vanjskog utjecaja.
Stabilizacija regiona, zaključuje Biserko, bit će moguća samo ako Evropska unija preuzme aktivniju ulogu, a zemlje Zapadnog Balkana okrenu se izgradnji funkcionalnih, demokratskih institucija umjesto nacionalističkih projekata.